Thursday, April 21, 2016

اسان روح راحت نه ماڻي ته ڇا ٿيو!




اپريل 20، 2016

پنج وڳا شام جا. ڪامرس ڊپارٽمنٽ

اسان روح راحت نه ماڻي ته ڇا ٿيو!

لڳي ٿو ته هاڻي صفا ٿڪجي پيو آهيان. آرام ڪرڻ ٿو گھران. آرام مان منهنجي مراد کٽ جا پاوا پڃڻ واري ناهي، پر اهي ڪم جيڪي اڃا تائين ڪري نه سگھيو آهيان اهي ڪرڻ جون خواهشون ڪر ڀڃي جاڳي پيون آهن. ڦوٽو گرافي، دنيا جو سير، سمنڊ، پهاڙ، ريگستان، واديون، جھنگل، ميدان، محفلون، راڳ رنگ، ساز سروند، اڪيلائي، خريداريون، بي فڪري، عشق، ڪتاب پڙهڻ ۽ ڪتابن جي ڇپائي، وغيرهه وغيرهه خبر ناهي الائي ڇو جسم ته پوڙهو ٿيندو پيو وڃي پر خواهشون ته ساڳي نموني جوان ٿيون لڳن ۽ ها ڪي خواهشون ته بنهه ٻاراڻي وهي واريون به آهن. خبر ناهي اهو انڪري پيو ٿئي جو زندگي جي ڊوڙ ۾ ڪڏهن ساهي پٽي ويهڻ جو موقعو ئي نصيب نه ٿيو هو ته پنهنجي دل جي ڳالهه ٻڌي 
سگھان ها ۽ دل اندر دٻيل انهن اڌمن کي ڪا معنى ڏئي سگھان ها.
ڪو وقت هو ته اخبارن ۾ ڪالم لکندو هوس، روزانه ڊائريءَ جا پنا ڪارا ڪندو هوس، جڏهن به ڪنهن 
سفر تي نڪرندو هوس ته ان متعلق سفرنامو لکي پوءِ ئي ساهي پٽيندو هوس ۽ هاڻي ته صفا ويهجي ويو آهيان...افسوس صد افسوس...ڪجھ وقت اڳ تائين ليپ ٽاپ تي ويهي اليڪٽرانڪ ڊائري پڻ تحرير ڪندو هوس پر هاڻي اهو ڪم به گھٽائي ڇڏيو اٿم، ناول جو ڪم اڌ ۾ رليو پيو آهي. ڪجھ لکڻ جا اڌورا پراجيڪٽ پورا ڪرڻا آهن ته وري اهو تحرير ٿيل مواد ڇپائڻ جو جنون به سر تي سوار آهي. انهن سڀني ڪمن لاءِ هڪ ته يڪسوئي گھرجي ۽ ٻيو ته سرمايو پڻ کپي. بنا خزاني جي سلطان ٿيڻ مشڪل آهي ۽ پنهنجي حالت رٽائرمنٽ جي ويجھو پهچڻ تائين آڻين ۽ چاڙهين ڏٿ ڏهاڙي سومرا واري آهي. 

هونئن به مان هڪ ايوريج صلاحيتن وارو انسان رهيو آهيان. نه ڪو هنر ٿو اچي، نه ڪا وڏي ڊگري آهي، نه زماني سازيءَ ۾ ڀڙ آهيان، بس هڪ عام انسان جيان روزاني وهنوار وارن ڪمن ۾ جٽيل رهيو آهيان. نوڪري، ٻار پالڻ، گھر، دوستن جو ننڍڙو هلڪو ۽ بس....

سوچيو هوم ته ٻارڙا وڏا ٿيندا، معياري تعليم حاصل ڪري مون کي به ڪو رليف ڏيندا پر هاءِ ڙي قسمت سمورا خواب اڌرورا ئي رهيا. ٻارڙن کي پنهنجي پر ۾ معياري اعلى تعليم ڏيارڻ ۾ مون ته وسان ڪين گھٽايو پر سندن حالت ۾ ڪو غير معمولي ڦيرو نه آيو اهي به بس مون جهڙا ئي ايوريج انسان نڪتا.
 

جڏهن اولاد جي حالت ان نموني جي هجي ته لاابالي ۽ پنهنجي پسند واري حياتي گذارڻ جي محض خواهش ئي ڪري سگھجي ٿي باقي عملي نموني ته اهو ممڪن ڪونه پيو ڀانئجي...پر چري دل کي ڪير سمجهائي، خواهشن جي لهرن کي ڪير بند ٻڌي، اڌمن ۽ آسن کي ڪير سنڀاري.....

گھڻو اڳ سائين عبدالرحمان نقاش هڪ شعر سرجيو هو ته؛

اسان روح راحت نه ماڻي ته ڇا ٿيو
ڏکن جي، جي نه ٿي پڄاڻي ته ڇا ٿيو

Sunday, March 27, 2016

امڙ جون ساروڻيون



منهنجي امان جنهن جو نالو ”ٿڌي“ هو. هوا واقعي به برف وانگي ٿڌي هئي. سج اڀرڻ کان وٺي سڀني جي سمهي پوڻ تائين بنا وقفي جي، بنا ڪنهن شڪايت ڪرڻ جي، بنا ڪنهن جي چوڻ آکڻ جي ڪم ڪندي رهندي هئي. جيڪا چڱي چوکي شيءِ هوندي هئي اُها اسان کي ڏيندي هئي ۽ پاڻ ساڳ، مريڙو، لسي ۽ سکڻي مانيءَ ڳڀي تي گذران ڪندي هئي. امان سانئڻ بابا سائين جي شوخ طبيعت، گار گند ۽ تشدد هوندي به ڪڏهن پنهنجي زبان تي شڪايت جو لفظ نه آندو. ويتر امان ڪيئي دفعا مون کي چيو هو ته ”بابهئين ٻاهريون سخت طبيعت جو آهي پر دل جو خراب ناهي“. امان طبيعت ۾ ته کڻي ٿڌي هئي پر سندس سڀاءُ مکڻ ۽ ملائي جهڙو نرم، ملائم هوندو هو. مان جڏهن بيمار ٿيندو هوس ته امان صلوات پڙهي منهنجي نرڙ تي زور ڏيندي هئي. يقين ڪريو ته مون کي جيڪو سڪون، جيڪو آنند سندس ان مسيحائي مان حاصل ٿيندو هو هو اڄ ڏينهن تائين ڪا دوا درمل واپرائڻ مان ڪڏهن به حاصل ڪري نه سگھيو آهيان. 

(اُس نے جلتی ہُوئی پیشانی پہ جب ہاتھ رکھا...رُوح تک آ گئی تاثیر مسیحائی کی).

 اسان جڏهن پيدا ٿيا هيا سي ته رک (ڪِري) طور تي امان کٽو، مٺو يا اهڙي ڪا ٻي شي نه واپرائيندي هئي ته مبادا اسان تي ان جو اثر ٿئي. منهنجي امان جو وڏي ۾ وڏو ڏک منهنجو ننڍو ڀاءُ سندس ٻيو نمبر نوجوان پٽ ئي هيو جيڪو هيروئن جي نشي جو عادي بڻجي پنهنجي ۽ پوري گھر جي سڪون کي غارت ڪري چڪو هو. امان اڪثر ڪري مون کي چوندي هئي ته ”بابلا مون کي انب (اسان پيار وچان پنهنجي ڀاءُ کي انب چوندا هياسين) جي اولاد جي ڳڻتي آهي ته سندن ڇا ٿيندو. واقعي سندس انومان صحيح هيا. اڄ جڏهن امان سانئڻ، بابا سائين ۽ احمد بخش (انب) هن دنيا اندر ناهن رهيا ته احمد بخش جا چارئي پٽ ڪنهن حد تائين ان نموني جي زندگي گذارڻ کان ڪجھ پاسيرا آهن جيڪا کين ملڻ گھربي هئي. سچ چوندا آهن ته جيستائين پيءُ ماءُ زندهه آهن ته ماڻهون ٻار ئي آهي. مان جڏهن به گھر پهچڻ ۾ دير ڪندو هوس ته امڙ کي پنهنجي انتظار ۾ ڏسندو هوس ۽ امان وڏي نماڻائي سان چوندي هئي ته ”بابا ايڏي دير ڪري نه اچو زمانو خراب آهي“ انوقت مان پنهنجي بيوقوفي ۽ اڻ ڄاڻائي جي اثر هيٺ چوندو هوس ته ”امان تون فڪر ڇوٿي ڪرين هاڻي مان ڪو ٻار ته ناهيان اڇي ڏاڙهي ٿي وئي اٿم“ پر امان منهنجي اهڙي ڪنهن به جواب کان مطمئين ڪونه ٿيندي هئي. منهنجي امان مڪمل نموني مولائڻ هئي. شهيد ڪربلا جي پوئلڳ. هوءَ فوت به محرم مهيني جي نائين تاريخ تي ٿي هئي. مون کي چٽي طرح ياد آهي ته رات جو جڏهن گل بهار، مجيب، هوشو، ڪاشو وغيرهه پاڙي واري امام بارگاهه جي پڙ تي ماتم لاءِ ويل هيا ته امان رات جو ٻي وڳي اٿي ڪري چيو هو ته ”پٽ ٻار اڃا تائين ناهن آيا...؟“ اڄ جڏهن امان سانئڻ کي وڇڙي ڪيئي سال ٿي ويا آهن ۽ بظاهر پوري گھراڻي جو وڏو مان ئي وڃي رهيو آهيان ته پنهنجو پاڻ ۾ ذري برابر به اها ٿوم نه ٿو ڀانيان جيڪا منهنجي وڏڙن امان سانئڻ، بابا لاهوتي علي گل، چاچا سائين قلندربخش، ماما ولي محمد وٽ هوندي هئي.  اهي سڀ مڻيا دار ماڻهون هيا، وڏي جگر، وڏي دل گردي، وڏي سهپ وارا ها. 

افسوس ته اڄ جڏهن گھر پهچندو آهيان ته ڪير به منهنجي انتظار ۾ ناهي هوندو، اڄ جڏهن بيمار ٿيندو آهيان ته اهو مسيحائي هٿ به ڪٿي ناهي هوندو، اڄ بس سندن يادن جي سهاري پيو جيان.

سي جيءَ جيارا ماڻهو ها، سي سڀ کان پيارا ماڻهو ها،
جن ساهه ڏئي، ويساهه ڏنو، جي دل ۾ دود دُکائي ويا.

Saturday, March 5, 2016

”وڃان ٿو ڌوڙ پائڻ“ (ننڍي ڪهاڻي)



جاويد علي منهنجو يونيورسٽيءَ جي وقت کان وٺي تمام ويجھو دوست آهي. جاويد علي ۽ مون ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ گڏجي ايم بي اي ڪئي هئي. اسان ٻئي يونيورسٽي هاسٽل جي ساڳي ڪمري ۾گڏ رهيا هياسين. گڏجي سڏجي موج مستيون، خريداريون، رولهڙا ڪندا هياسين.

جاويد علي فائنل ييئر ۾ اڃا انٽرنشپ پئي ڪئي ته کيس سرڪاري کاتي ۾ سترهين گريڊ جي آفيسري جو آفر مليو هو. جلدي ئي سندس شادي به ٿي ويئي هئي ۽ شاديءَ جي ستن سالن ۾ ئي کيس ٽي ٻار ٿي چڪا هيا. يونيورسٽيءَ واري دؤر ۾ جاويد علي سنهڙو پر ڪسرتي بدن وارو چست نوجوان هوندو هو ۽ سندس خوش مزاجي ۽ دوستيءَ جا چرچا هر زبان تي هوندا هيا. هن دفعي جڏهن ساڻس سندس گھر ۾ ملاقات ٿي ته سندس ڳاڙهيون اکيون، وڏو پيٽ، وکريل وار، وڌيل شيو، ٻنهي هٿن جي آڱرين ۾ پاتل منڊيون ڏسي مون کي گھڻي حيراني ٿي ۽ ٻيو ته هو حد کان وڌيڪ ٿلهو ٿي ويو هو. سندس ڊرائنگ روم ۾ پڻ ڪا شيءِ سيبتي نموني نظر آئي: ڪتاب هت هت کنڊڙيا پيا هيا، ٽيبل تي رکيل چادر ميري ٿي چڪي هئي،  ليپ ٽاپ کي سندس ٻار هلائي رهيا هيا ۽ هر ٻار جي اها ڪوشش هئي ته ليپ ٽاپ هو هلائي ۽ باربار پنهنجي پيءَ کي دانهون به ڏئي رهيا هيا پر جاويد علي ته جهڙوڪر ٻوڙو هيو ٻارڙن جي گوڙ شور، هڪ ٻئي سان جهيڙي جهٽي جو سندس طبعيت تي ڪوبه اثر نظر نه پئي آيو. ويتر وچ وچ ۾ وڏي آواز سان کين داٻا ڏيئي خاموش رهڻ جو پئي چيائين. يونيورسٽيءَ واري جاويد علي ۽ اڄوڪي جاويد علي ۾ زمين آسمان جو فرق نمايان هو. مان تمام ڳچ عرصي کان پوءِ سندس اڱڻ تي آيو هوس ان هوندي به مون سان گڏ ويهي حالي احوالي ٿيڻ بدران هوگھر جي اڱڻ ۾ هيڏي هوڏي گھمي ڦري رهيو هو. ڪنهن هلڪي کڙڪي تي بنا دير جي در کولي ٻاهر پئي نهاريائين، سندس بي چيني ڏسڻ وٽان هئي، سگريٽ مٿان سگريٽ پئي ڦوڪيائين، صاف نظر پئي آيو ته کيس ڪنهن جو شديد انتظار آهي.  منهنجي اندر ۾ اها ڳالهه اک ۾ پيل ڪک وانگر چڀي رهي هئي ته اڄ مان وٽس غلط ۽ اويلي وقت تي آيو آهيان. نيٺ مون کان به رهيو نه ٿيو ۽ کانئس پڇي ورتم ته ”ڏي خبر سڀ خير ته آهي ني؟“  باهڙجي مون ڏانهن نهاريائين، کيس مون وٽان اهڙي اوچتي سوال جي شايد توقع نه هئي ”ها ها سڀ خير آهي يار، بس چاچا سائين موٽر سائيڪل ڪاهي ويو آهي، ان جي واٽ پيو ڏسان“.  ٿورو ساهي پٽي وري پنهنجي ڳالهه کي اڳتي وڌائيندي ۽ پنهنجي پنجن سالن جي ڇوڪري ڏانهن اشارو ڪندي چيائين ته؛ ”سنڌوءَ لاءِ ڊاڪٽر جو چوڻ آهي ته کيس رت جي کوٽ آهي ۽ سندس رت جو گروپ پاڙي ۾ رهندڙ نوجوان عاصم سان ملي ٿو، عاصم سان گڏجي ستين وڳي بلڊ بئنڪ وڃڻو آهي پر بائيڪ اچي ته نڪران، ان جو انتظار آهي“. مان سنڌوءَ ڏانهن پيار ڀريل نظرن سان ڏسندي سندس اڻ تڻ سمجهي ويس. مون کي پنهنجو پاڻ تي شرمساري ٿيڻ لڳي ته سندس بي چينيءَ متعلق اجايو منفي سوچي رهيو هوس.  مون گھڙيءَ ۾ نهاريندي کيس آٿت ڏني ”پر يار اڃا ته ڇهه به ناهن ٿيا، اميد ته چاچو سائين ان کان اڳ ئي موٽي ايندو“. بي اعتباريءَ وارن نظرن سان مون ڏانهن نهاريائين جهڙوڪر منهنجي ڪيل ڳالهه جي سچائيءَ تي پهچڻ لاءِ ڪوشش ڪندو هجي. ليپ ٽاپ جي بيٽري ختم ٿي چڪي هئي ۽ ٻارڙا گھر جي ٻي ڪمري ۾ هليا ويا هيا ته انوقت سندس موبائيل تي ڪال آئي ۽ سندس موبائيل ٽيون تي خانصاحب نصرت فتح عليءَ خان جو ڳاتل ڪلام ”چل ميري دل کُلا هي ميخانه...“ ڪمري ۾ گونجڻ لڳو. ڪال اٽينڊ ڪرڻ لاءِ ڪمري کان نڪري اڱڻ ۾ هليو ويو ٿوري دير کان پوءِ سندس آواز ٻڌڻ ۾ آيو ته ”يار مڙهي به بيزار ڪري وڌو آهي، بائيڪ ڪاهي ويو آهي ته جهڙوڪر کيس واپسيءَ وارو رستو ئي وسري ويو آهي، بس جيئن ئي پوڙهو پهچي ته مان نڪران ٿو اوهان اسٽاڪ پورو پورو رکجو“. ”الله اڪبر“  منهنجي دل ۾ هڪ ٻوڙي پر گهري دانهن اٿي! جاويد علي پنهنجي يارن سان ڳالهائيندي پنهنجي پيءُ وانگر کيس پاليندڙ پنهنجي چاچي لاءِ ڪيتري نه غيرمناسب ٻولي ڳالهائي رهيو هو، ان چاچي لاءِ جنهن کيس هن منزل تي پهچايو هو. مان منجھي پيس ۽ سوچڻ لڳم؛ هڪ پاسي ته هو سنڌوءَ کي ڊاڪٽر وٽ وٺي وڃڻ جي ڳالهه ڪري رهيو هو جڏهن ته ٻئي پاسي يارن سان ڪمپني جو ٽائيم رکيل اٿس!  چاءِ بسڪٽ واپرائي لڳ ڀڳ ساڍي ڇهين وڳي مون کانئس موڪلائڻ جي ڪئي، مون کي محسوس ٿي رهيو هو ته منهنجو اتي وڌيڪ ويهڻ مناسب ناهي.  جاويد علي مون کي ڇڏڻ لاءِ گھر جي ٻاهرين در تائين هلي آيو. عين انوقت سندس پوڙهو چاچو به پهچي ويو هو، سندس ٻارڙا ڊوڙندي سندس چاچي سان چنبڙي ويا. چاچو خداڏنو مون کي به سڃاڻندو هو ۽ وڏي اڪير سان ملندي رات جي ماني کائي پوءِ واپسي جي ڳالهه ڪيائين پر مون بهانو ڪري کانئس به موڪلايو. ايتري ۾جاويد علي موٽر سائيڪل کي ڪڪ هڻي چالو ڪري هلڻ واري ڪئي ته سندس ننڍڙي نياڻي سنڌوءَ سندس قميص کي ڇڪيندي چيو ته ”بابا ڪيڏانهن پيو وڃين؟“ کيس دڙڪو ڏيئي کانئس قميص ڇڏائيندي موٽر سائيڪل جو گيئر وجھي چيائين ته ”پري ٿي ته هڻانءِ نه چماٽ، ڏاڍي آئي آ ماڻس وانگي پڇاڻا ڪرڻ واري ته ڪاڏي پيو وڃان، وڃان ٿو ڌوڙ پائڻ“!!

Saturday, February 20, 2016

”مون کي سٺو اسڪول ڏيکاريو مان اوهان کي سٺو هيڊ ٽيچر ڏيکاريندس“؛ گورنمنٽ پرائمري اسڪول ڳوٺ خيرمحمد ڪٽوهر خيرپور جو احوال




اسان ماڻهون اڌ خالي گلاس ڏسڻ جا ايترا ته عادي ٿي ويا آهيون ته اسان کي اڌ ڀريل گلاس صفا نظر ئي نه ٿو اچي. ساڃهوند، تنقيد نگار، لکاري، صحافي ۽ علم سان واڳيل جيڪي ماڻهون آهن اهي هر وقت گوسڙو استادن، بند اسڪولن، غير معياري تعليم، سهولتن جي کوٽ، اڻ وڻندڙ سياسي هٿ چراند تي تنقيد ڪندي نظر ايندا آهن. هونئن اها ڳالهه ڪا خراب به ناهي ته غلط ڪارين جي نندا ڪجي پر اهڙو ڪم ڪندي اسان اهو بنهه وساري ويهندا آهيون ته ان ساڳي گندي سماج اندر ڪي ڪنول جا گل به پنهنجي پوري خوبصورتي سان جڳمائين ٿا، يا خوشبو پکيڙين پيا. اچو ته پهرين پاسي کي ڇڏي اڌ ڀريل گلاس جي ڳالهه ڪريون. سٺائي، چڱائي، خوشبوءِ، سونهن جي ڳالهه ڪريون.

18 فيبروري 2016ع جي ڏينهن تي مون کي گورنمنٽ پرائمري اسڪول ڳوٺ خيرمحمد ڪٽوهر خيرپور کي ڏسڻ جو موقعو مليو. اهو اسڪول خيرپور کان ٽن ڪلوميٽرن  جي مفاصلي تي شادي شهيد روڊ ڀرسان آهي. مون زندگيءَ جون ڪي چند حسين ۽ ڪارائتيون گھڙيون اتي استادن ۽ سندن شاگردن سان گڏ گذاريون هيون.

مون انهن سڀاويڪ ساعتن ۾ ڪيئي ڪم جون ڳالهيون سکيون هيون. سڀ کان پهرين ته جيڪڏهن اسان جا استاد چاهين ته ڪٿي به معياري تعليم ڏيڻ وارو انتهائي وقتائتو ڪم سرانجام ڏئي سگهن ٿا. معياري تعليم لاءِ شهري، ٻهراڙي، سرڪاري يا غيرسرڪاري اسڪول جو هئڻ ڪا معنى نه ٿو رک. معياري تعلمي لاءِ بس هڪ ڳالهه گھربل آهي ته اسڪول جو هيڊ ماسٽر ۽ استاد پنهنجي پيشي سان سچا هجن، منجھن پاڙهڻ جو جذبو هجي، ڳوٺاڻن جو ساٿ هجي ته سڀ ڪجھ ممڪن ٿي سگھي ٿو. هن اسڪول جي آس پاس ڪيئي اسڪولي عمارتون استادن ۽ شاگردن لاءِ سڪن ٿيون پيون پر هي اسڪول گلن جهڙن ٻارڙن سان ٽٻ ڀريل هو، جتي جڏهن ٻارڙن ۽ ٻارڙين کي ويهڻ لاءِ ڪا بئنچ نه پئي ملي ته اهي پٽ تي ويهي به پڙهن پيون.

مٿي ٻڌايل اسڪول ۾ چار محنتي استاد هيڊ ٽيچر سائين گھنور خان ڪٽوهر، ساڳي ڳوٺ جو سائين غلام شبير ڪٽوهر، استاد خدا بخش نوناري، استاد ذاڪر حسين ملاح مقرر ٿيل آهن. سائين گهنور خان ڪٽوهر پنهنجي پوري ڪيريئر ۾ جنهن به اسڪول ۾ رهيو ته ان اسڪول جا جهڙوڪر ڀاڳ کلي ويندا آهن. پرائمري اسڪول جو مون کي هي واحد استاد نظر آيو آهي جيڪو جڏهن به ڪلاس وٺندو آهي يا اسڪول ۾ ايندو آهي ته سائي رنگ جو گائون پائي ايندو آهي.

سندس ان ننڍڙي عمل سان ئي سندس پنهنجي شعبي سان وابستگيءَ جي خبر پئجي ويندي آهي. سماجي، ادبي، علمي ۽ تعليمي سوچ رکندڙ سائين گهنور خان ڪٽوهر جي چپن تي هروقت مرڪ سجايل هوندي آهي، جيڪا چاپوئين ڏاڙهي رکيل سندس مک کي ويتر سهڻو بڻائي ڇڏيندي آهي. گهنور خان ڪٽوهر آغا خان يونيورسٽي مان ٽريننگون ڪيون هيون، جنهن سندس پڙهائڻ واري هنر کي چار چنڊ لڳائڻ جو ڪردار ادا ڪيو هو. ڪنهن تعليمي ماهر ڪيترو نه سچ چيو هو ته ”مون کي سٺو اسڪول ڏيکاريو مان اوهان کي سٺو هيڊ ٽيچر ڏيکاريندس“. مون جڏهن گورنمنٽ پرائمري اسڪول ڳوٺ خيرمحمد ڪٽوهر جي اسڪول ۾ پڙهائي لکائي ۾ ڀڙ شاگرد ڏٺا ته منهنجي نظر گهنور خان ڪٽوهر ڏانهن هلي ويئي.  گلن ٻوٽن سان سنواريل هن اسڪول ۾ ٻارڙن جي رش ڏسڻ وٽان آهي.

اسڪول جا ٻه ڪمرا ٻارن جي ويهڻ لاءِ صفا اڻ پورا آهن. پهرين کان پنجين درجي جا ڪلاس ٻن تعمير ٿيل ڪمرن سان گڏ اسڪول جي دالان ۽ اسڪول کان ٻاهر اڱڻ ۾ پٽ تي هلايا ويندا آهن. آس پاس جي ڳوٺن ۾ رهندڙ سڀني والدين جي خواهش آهي ته سندن ٻارڙن کي ان اسڪول ۾ داخلا ملي. ان مان اها ڳالهه بلڪل واضع آهي ته عام ماڻهون معياري تعليم جي اهميت کان واقف آهن ۽ اهي چاهين ٿا ته سندن ٻار اهڙن اسڪولن ۾ پڙهن جتي سٺا استاد هجن ۽ جتي معياري تعليم ڏني ٿي وڃي.  

مون جڏهن مختلف ڪلاسن جي شاگردن ۽ شاگردياڻين کان سندن مختلف مضمونن متعلق سوال ڪيا ته ڪو هڪ ٻار به اهڙو نه مليو جنهن کي ان جو جواب نه ايندو هجي. انگريزي جي ڏکين لفظن وارا ورڊ بوڪ هر شاگرد وٽ مڪمل نموني اپ ٽو ڊيٽ هيا ۽ هر ٻار کي هر لفظ جي معنى آئي پئي.


اسڪول جي دالان ۾ کاٻي پاسي ٽين درجي وارن جو ڪلاس هو. ان جي بورڊ تي ميٿ جا ڪي حساب لکيل هيا جيڪي استاد کين پاڙهيا هيا. ايمانداري جي ڳالهه اها آهي ته اهي مئٿ جا حساب شايد مون کان به حل ٿي نه سگھن ها!

 هتي ٻارڙن تي ڪابه سختي ڏسڻ ۾ نه آئي. ڪنهن به استاد جي هٿ ۾ ڪوبه رول نه هو. ٻارن ۽ استادن وچ ۾ دوستي وارو ماحول هيو. هڪ اهڙو ماحول جنهن ۾ ٻار بنا ڪنهن هٻڪ يا خدشي جي ڪوبه سوال پنهنجي استاد کان پڇي سگھيا پئي. ڪنهن به اسڪول جي ڪاميابي جو اهو پهريون اصول هئڻ گھرجي ته استادن ۽ شاگردن وچ ۾ ڪي ويڇا ڪي خدشا نه هجن. ٻار استادن سان پنهنجي ڏکيائين، تڪليفن يا خدشن کي بيان ڪرڻ ۾ ڪا به هٻڪ محسوس نه ڪن.  مون کي اهو ڏسي بي انتها خوشي ٿي ته ان قسم جو ماحول هن اسڪول ۾ هو. ٻار خوشي خوشي اسڪول ايندا آهن ۽ جيترو به وقت اسڪول ۾ گذاريندا آهن ته پورو وقت وڏي چاهه سان پنهنجي تعليمي عمل سان جٽيل رهندا آهن. اسڪول ۾ مون کي ننڍڙي مسڪان ڪٽوهر نعت ٻڌايو، ٻين ٻارن بيت ٻڌايا ۽ هر ٻار جي اها خواهش هئي ته مان کانئس ڪجھ پڇان. موڪل وقت عمران علي ڪٽوهر جيڪو مولود ”منهنجو مصطفى آ پڌرو لکن ۾ جيئن گل گلابي آ سهڻو لکن ۾...“  (https://www.facebook.com/amir.gul.14/videos/vb.798883918/10153988087598919/?type=2&theater) ٻڌايو ته ان کي ٻڌي مان سندس آواز، سندس ٽيلنٽ تي دنگ رهجي ويس. ڪاش ڪو جوهري عمران علي کي ملي وڃي، سندس مدد ڪري ته هي مستقبل جو سٺو، سريلو فنڪار، راڳي، مولودي يا نعت خوان ٿي سگھي ٿو. ٽيلنٽ سنڌ ڌرتيءَ جي ذري پرزي تي پکڙيل آهي، بس رڳو ان کي ڳولهڻ، کين مدد ڏيڻ، پالش ڪرڻ، سهولتون پهچائڻ، سهڪار ڪرڻ، همٿائڻ جي ضرورت آهي.

انگريزيءَ جي هڪ محاوري مطابق ته ڪارڪردگي لفظن کان تمام وڏي آواز ۾ ڳالهائيندي آهي. گورنمنٽ بوائز پرائمري اسڪول خيرمحمد ڪٽوهر تعلقه خيرپور ان جو هڪ چٽو پٽو مثال آهي. هن اسڪول جي هاڪ پنهنجي ڳوٺ کان، شهر کان نڪري سنڌ جي راڄڌاني ڪراچيءَ تائين وڃي پهتي آهي. مٿي ويٺل عملدارن کي پڻ استادن پاران ڪيل محنتن جي ڄاڻ ملي ويئي آهي ۽ واسطيدار عملدارن اسڪول جي مشڪلن جو ادراڪ ٿي ويو آهي. انهن پاران اسڪول کي سڀ سهولتون ڏيڻ جا حڪم پڻ جاري ڪيا ويا آهن. اسڪول جا چار نوان ڪمرا منظور ٿي چڪا آهن ۽ انهن جي جڙت جو ڪم بس شروع ٿيڻ وارو آهي. اميد ته ڪجھ مهينن ۾ ئي اسڪول جا اهي ٻار جيڪي هاڻ اڱڻ تي ويهي پڙهن ٿا اهي مانائتي نموني ڪرسين يا بئنچن تي ويهي پنهنجي علم جي اڃ اجھا.ئيندا.  منهنجي خيال ۾ ته اهو تمام گھڻو ساراهڻ جوڳو عمل آهي. ٿيڻ به ائين گھرجي ته اسڪولن جي سهائتا انهن جي ڪارڪردگيءَ جي بنيادن تي ٿيڻ گھرجي. سٺي ڪارڪردگي ڏيکاريندڙ اسڪولن کي نه رڳو اپ گريڊ ڪيو وڃي پر ان سان گڏ جديد تعليمي سهولتن سان آراسته پڻ ڪيو وڃي. سٺي ڪارڪردگي ڏيکاريندڙ استادن جي همٿ افزائي طور کين ضلع، صوبائي، ملڪي توڙي بين الاقوامي سطح تي پروگرامن ۾ گھرائي کين طمغن سان گڏ روڪ انعام اڪرام ڏنا وڃن. استادن جون ترقيون سندن ڪارڪردگيءَ جي بنيادن تي ڪيون وڃن. ان نموني صحت مند چٽا ڀيٽيءَ جو ماحول جڙندو جنهن جي نتيجي ۾ جيڪي گھٽ ڪارڪردگي ڏيکاريندڙ اسڪول يا سستيءَ کان ڪم وٺندڙ استاد هوندا ته کين پڻ ان قسم جي ڪم ڪرڻ جو اتساهه پيدا ٿيندو.

انڊس ريسورس سينٽر (IRC) سنڌ اندر اين جي او جي دنيا ۾ هڪ منفرد نالو آهي. محترمه صادقه صلاح الدين جي سرواڻيءَ ۾ هلندڙ اهو ادارو تعليم جي شعبي ۾ نمايان ڪم سرانجام ڏنا آهن ۽ ڏيئي پئي. خيرپور جي ڳاڙهي بنگلي ۾ سندن هيڊ ڪواٽر قائم آهي ۽ ان جو انچارج دلبر دوست، شاعر ۽ اديب سائين نويد خيال جن آهن ۽ ساڻس گڏ ڪم ڪرڻ وارن دوستن ۾ ڪيئي ماهر دوست شامل آهن جن ۾ ادي ناهيد اختر ۽ سائين ذين سولنگي به اچي وڃن ٿا. اهي يونيسيف پاران مختلف جاين تي اسڪول هلائي رهيا آهن. جڏهن پياري ذين سولنگي گورنمنٽ پرائمري اسڪول خيرمحمد ڪٽوهر جو معيار، استادن جي شاندار ڪارڪردگي ڏٺي ته سندن ڪم کي همٿائڻ لاءِ کين پنهنجي اداري پاران هزارين روپين جي قيمت واريون ٻه تعليمي پيٽيون جن ۾ ڪتاب، راندين جو سامان ۽ ٻيو تعليمي مواد شامل آهي تحفي طور ڏنيون. مٿي ٻڌايل مثالن مان چٽيءَ طرح ثابت ٿئي ٿو ته روئڻ پٽڻ، واويلا ڪرڻ بدران جيڪڏهن اسان پنهنجو فرض پوري ايمانداريءَ سان ادا ڪيون ته نه رڳو سرڪار اسان سهڪار ڪندي پر جيڪي غير سرڪاري ادارا آهن اهي پڻ اڳتي وڌي واهر ڪندا.

شل هن اسڪول جي آس پاس ٻيا اسڪول، انهن ۾ پاڙهيندڙ استاد هن اسڪول جي ڪارڪردگي کي ڏسي پاڻ به اهڙو ڪم ڪن ۽ قوم جي ٻارڙن جي مستقبل سنوارڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪن، جيڪو سندن فرضن ۾ به شمار آهي. حقيقت ۾ استادن جي محنت، شاندار ڪارڪردگي، شاگردن جي تعليمي معيار کي ڏسي مون کي دلي سڪون مليو ۽ مون کي خبر پئي ته ”اڃا ڪي آهين جوڳيئڙا جهان ۾“. اچو ته پنهنجا اسڪول آباد ڪريون، اچو ته انهن اسڪولن جي ساراهه ڪريون جيڪي هن گندي انڌي سماج اندر ڪنول گل جيان ٽڙيل آهن. اچو ته اهڙن اسڪولن جي هيڊ ماسٽرس ۽ استادن جي همٿ افزائي ڪريون جيڪي پنهنجون سموريون توانايون صرف ڪري قوم جي ٻچڙن جو مستقبل سنوارڻ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. مان اهڙن سمورن استادن کي سلام ٿو پيش ڪريان. 


Tuesday, January 19, 2016

ڪامريڊ ڊائري (2002) جا ٻه ورق.....From my sweat Diary 2002




ڊائريءَ مان ٻه ورق
ورق پهريون
30 آڪٽوبر 2002ع اربع جو ڏينهن وقت 8 بجه رات. هنڌ ڳوٺ پنواڙي
گذريل رات يارهين وڳي.................هن فاني جهان مان موڪلائي وڃي پنهنجي حقيقي مالڪ ۽ اصلي ماڳ تي پهتو، سندس نوجوان پٽ به ڪجھ عرصو اڳ فوت ٿي چڪو آهي. ... بس هڪ عام موالي مڙس هو، زندگيءَ ۾ ڪوبه ڌنڌو نه ڪيائين، سڄي ڄمار نشي پتي حوالي ڪري ڇڏي هئائين، گھر جو وهنوار سندس گھرواريءَ حوالي آهي، جڏهن ته سنديس هٿ ونڊائڻ وارا سندس پٽ آهن، جن مان هڪ ته الله کي پيارو ٿي چڪو آهي. مرحوم کي ست نياڻيون آهن جن مان ٽن جي شادي ته ٿيل اٿس جڏهن ته اڃا چار ويٺيون آهن. جڏهن ڪو انسان ڪو به ڪم ڪار نه ڪري، ويتر نشو پتو ڪري ۽ وس پڄندي گھر به ڦوڪي ته ان گھر ۾ خوشحالي ۽ خوشحاليءَ جي ڪري ايندڙ خوشي ڪهڙي هوندي! بس سندس گھر جو حال به اهوئي آهي. الله پاڪ شل سندس مغفرت ڪري ۽ مٿس فرمائي سڻائي ڪري.  

ڊائريءَ جو ٻيو ورق
22 نومبر 2002 جمع جو ڏينهن


ڪامريڊ حق موجود

گذريل ٽن چئن ڏينهن دؤران اڌم سلطان، سچل سائينءَ جا ميلا گھمي چڪو آهيان. اڌم سلطان جي ميلي ۾ ڏاڍو مزو آيو. چانڊوڪي رات، هلڪڙي ٿڌ، جابلو علائقو، مٿاهيون چاڙهيون ۽ پيچرا ڏاڍا موهيندڙ هيا ۽ انهن سڀني ڳالهين ۾ چارچنڊ وري تڏهن لڳا جڏهن جابلو ڇپرن جي ڇانو ۾ ڪلاسيڪل ۽ نيم ڪلاسيڪل ۽ صوفي رنگ ۾ ايڪو سائونڊ سسٽم تي فنڪارن پنهنجا سر وکيريا هيا. اهو جيئن ته هڪ مڪمل عوامي ميڙ هو ان ڪري اتي چرس جي سلفيءَ جو دونهون به دکندو رهيو ته ڀنگ جي پسائيءَ لاءِ ڪونڍي ۾ ڏنڊي جو رڳڙو به متواتر جاري رهيو ۽ ڀنگ جا موالي جام تي جام چاڙهي سلفيءَ جا سوٽا ڀري، اکيون ڳاڙهيون ڪيو پئي گھميا. ننگر نياز به عام جام هو. هيٺ ماٿريءَ ۾ ناچو ڇوڪرن جو ناچ به پئي هليو جت انهن ڪبوترن جا شوقين پنهنجا کيسا خالي ڪري رهيا هيا. راڳ رنگ جو محفلون هڪ کان وڌيڪ جاين تي جاري هيون. هت فقير نذير بهلڪاڻي، حسن پنهيار فقير ۽ لالا حقه جو سهڻو ساٿ هو. لالا حقه سان پهريون دفعو ايتري ويجھڙائي ٿي آهي ڏاڍو خوبصورت خيالن وارو عملي انسان آهي. ان کان پوءِ سچل سائينءَ جي درگاهه تي حسن فقير سان وڃڻ ٿيو. جت ادبي مشاعري ۾ حسن پنهيار پنهنجو ڪلام ترنم سان ٻڌايو. ان کان اڳ ساڳي پنڊال ۾ صوفين جي سرمستيءَ ۾ چيل عارفانه ڪلامن کي ٻڌي اندر اجاريو هوسين. خاص ڪري سائين شيرشاهه جو رنگ ئي نرالو هو. موٽڻ شاهه ۽ غلام حسين فقير، شمن فقير به پاڻ نڀاهيو جڏهن ته موٽڻ شاهه ۽ غلام حسين فقير ڪجھ بيمار هيا ان ڪري اهي پنهنجي اصلي رنگ ۽ ڍنگ سان ڪلام پيش نه ڪري سگھيا هيا پر اها ڳالهه تمام سٺي هئي ته هن دفعي سهراب فقير جي طبيعت خاصي بهتر هئي ۽ ان پنهنجي ٽولي سان هڪ من موهيندڙ ڪلام ٻڌايو هو. دل ته چئي پئي ته رات جو رٿيل پروگرام به ڏسجي ۽ پسجي پر پوئتي بابا سائينءَ جي بگڙيل طبيعت جو اونو هو ۽ ٻيو ته اوڄاڳو ۽ ٿڪاوٽ پڻ هو ۽ پاتل ڪپڙا به ڌوڙ ۾ رهڻ ڪري صفا ميرا ٿي چڪا هيا. سائين حسن پنهيار اتي ترسي پيو هو جڏهن ته مان سکر هليو آيو هوس. ڪالهه رات (نومبر 21) وري سچل آڊيٽوريم ۾ ادبي محفل ۽ مشاعرو رکيل هوجت زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو مون به پنهنجو شعر ”اي ڪاش تون مان هڪ هجون...“ ٻڌايو هو. ڪجھ ڪنفيوز ته هئم پر ڪم ٽپائي ويم. مسٽر خادم ڪلهوڙي چيو ته آءُ بهتر هوس هوشوءَ به ساراهه ڪئي پر مون کي مزو نه آيو. اهڙي محفل ۾ عشقيه ڪلام بدران ڪو مزاحمتي، قومي يا صوفياڻو گيت، غزل يا نظم چئجي ها ته بهتر هو. بهرحال ان منهنجي ڪارنامي عيوض سائين ايازگل کان ٻه سؤ روپيه مليا، هاڻي ايندڙ سال تائين ڪونه ڪو چڱو شعر سرجي ئي ويندو. بهرحال پاڻ به هاڻي شاعرن جي ٽولي جا ماڻهون ٿي پيا آهيون. 

Friday, December 25, 2015

Pro Activeness is needed in Politics of Sindh


منهنجا ڪيئي اهڙا تقرير باز دوست آهن جيڪي نصيحتن ڪرڻ، تنقيدن جا ڌوڙيا لائڻ، ڳالهين ئي ڳالهين ۾ انقلاب برپا ڪڍي ڇڏڻ جا ماهر آهن پر افسوس ته وٽن عمل بدران رڳو ڳالهيون ۽ تنقيدون آهن! اهي ٻين کي غلط ثابت ڪرڻ، پنهنجي مؤقف کي حقي مڃائڻ تي زور ڏيندا آهن. 
منهنجو کانئن سوال آهي ته آخر ڪيستائين اسان پنهنجون توانايون اهڙن بي لاڀ مامرن تي خرچ ڪندا رهنداسين؟ آخر ڪيستائين؟
 

آخر ڪار اسان پنهنجون توانايون نون خوابن، نون خيالن، نوجوان نسل جي سياسي، سماجي، اخلاقي، هنري تعليم ۽ تربيت تي ڇو ڪو نه ٿا سيڙايون؟

اسان سنڌي ماڻهون خرچ ڪرڻ جا ماهر آهيون، ڪنهن جي تريءَ تي لک روپيا رکو ته اهو ان ايڏي وڏي رقم کي چند ڪلاڪن ۾ ڦوڪي ڏيکاريندو پر جڏهن ساڳي ماڻهون کي هڪ هزار روپيه ڪمائڻ جي ڳالهه ڪبي ته منهن سڄائي ويهي رهندو! اسان جو ساڳيو حال سياست ۾ پڻ آهي اسين سياسي سيڙپ ڪاري ڪرڻ بدران سياسي ميدان مان لاڀ حاصل ڪرڻ جا اجايا جتن پيا ڪريون! هاڻي سادي پاڻي جي مڳ کي کڻي ڪيترو به ولوڙجي ان مان مکڻ ته ڪونه ٺهندو ني!!!
 

سنڌ سنڌ، عوام عوام، قوم قوم، انقلاب انقلاب، جمهوريت جمهوريت، ظلم ظلم، ناحق ناحق جي هاءِ گھوڙا به کڻي ڪجي پر جي انهن نعرن کي لڳائڻ سان گڏ ماڻهن وٽ وڃڻ گھرجي عوام سان رابطو ڪرڻ گھرجي، عوام سان لاڳاپن ۽ ڳانڊاپن جا گس ڳولهڻ گھرجن. سنڌ جا ماڻهون ڪنهن ٻي گرهه جا رهاڪو ته نه آهن، اهي به هن ساڳي گولي تي رهن ٿا جنهن کي اسين سڀ ڌرتي ماتا چوندا آهيون. ڌرتي ماتا جي مختلف خطن، علائقن ۾ رهندڙ، وسندڙ قومن جا مسئلا، مونجھارا بنهه اسان جهڙا آهن جيڪي انهن پنهنجي عمل، حرفت، محنت ۽ حڪمت عمليءَ سان حل ڪيا آهن جيڪڏهن اُهي اهڙا ڪم ڪري سگھن ٿا ته اسين به ڪري سگھون ٿا ۽ اها ڳالهه به بنهه فطري آهي ته ٻين قومن ۽ سنڌي ماڻهن جي مسئلن ۾ هڪجهڙائيءَ سان گڏ ڪيئي اسان جا ڪيئي منفرد ۽ نرالا مسئلا به آهن. جتي مسئلا هوندا آهن ته حل به هوندا آهن.

جيڪڏهن اسان جي پارٽي کان علاوهه ڪنهن ٻي پارٽيءَ جو ڍينگو مٽيرو، ڌڱاڻو، ڏاهو، رهبر اهي مسئلا سمجھي ۽ حل ڪرڻ ۾ ناڪام ويو آهي ته اسان کي ڪنهن روڪيو آهي ته اڳتي اچي اهي مامرا حل ڪيون!

منهنجي خيال ۾ ته جيڪي پنهنجو پاڻ کي سڀ کان اتم، اعلى، اصلي، نج، ڏاهو، صراط مستقيم تي هلندڙ ٿا سمجھن ته کين بنا دير ميدان ۾ ڪاهي پوڻ گھرجي ڪنهن جي انتظار ڪرڻ بدران.....


Sunday, December 20, 2015

يا بي حيائي تيرا آسرا


نوٽ؛ مان هڪ ڳالهه کي واضع ڪندو هلان ته منهنجي هيٺ ٻڌايل ڳالهه ڪنهن به مخصوص ماڻهونءَ لاءِ بنهه ناهي، ڪنهن به قسم جي هڪجهڙائي بس اتفاق ئي سمجهڻ گھرجي.

ڪي اسان جا سياستدان، ڪي ڪامورا، ڪي پير، ڪي وڏيرا، ڪي ماستر، ڪي کريل گھر جا نوجوان، ڪي عاشق نامراد، ڪي ڏوهاري ذهنيت رکندڙ ماڻهون اهڙا هوندا آهن، جن تي ڪنهن به بي عزتي/ عزت نفس جي پائمال ٿيڻ جو ڪو اثر ناهي ٿيندو.

آهي ته اهو اردو محاورو پر ان کي استعمال سنڌي به عام جام آهن؛ ”يا بي حيائي تيرا آسرا“. ڪي ماڻهون ڪوبه ۽ ڪيترو به گندو، ڪريل، ڪم ڪندا آهن ته کين پنهنجي اهڙي عمل تي ڪابه شرمساري ناهي ٿيندي يا هو بنا حجاب جي اهڙا ڪم ڪندا رهندا آهن ته اهو مٿيون محاورو انهن لاءِ چيو ويندو آهي. سوليءَ سنڌيءَ ۾ انهن کي ”نود“ يا ”نڪ جو پڪو“ پڻ سڏيو ويندو آهي. مان پنهنجي چيل ڳالهه کي صفا کولي سمجھائڻ لاءِ اوهان کي هڪ لطيفو ٻڌايان ٿو اميد ته ان جي پڙهڻ کان پوءِ اوهان جي دماغ ۾ مٿي بيان ڪيل ماڻهن جي چٽي پٽي تصوير اچي ويندي.

هڪ ماڻهون وارڌات ڪندي پڪڙجي پيو، شهرين سندس منهن ڪارو ڪري، جوتن جا هار پارائي، گڏهه تي چاڙهي پوري شهر جو گشت ڪرايو. ساڻس جڏهن سندس ڪنهن دوست ان ڳالهه جو ذڪر ڪيو ته ”يار ٻڌون ٿا ته توسان ڏاڍي ٿي ۽ تنهنجو منهن ڪارو ڪيو ويو هو“ ان تي وراڻيائين ته ”نه يارماڻهون ڪوڙ ٿا ڳالهائين، پورو منهن ڪارو ٿوروئي ڪيائون بس اهي ٻه ڪارا ليڪا پاتا هيائون!“، سندس دوست کيس جوتن جي هار پارائڻ متعلق ڳالهايو ته جواب ڏنائين ”ڪٿي ڀاءُ اهي ننڍڙن ٻارڙن جا ٻه جوڙا ئي ته هيا“،  وري سندس دوست جڏهن گڏهه جو ذڪر ڪيو ته چيائين ”يار ڪمال ٿا ڪيو گڏهه ٿوروئي هو اهو ته ننڍڙو کوتڙو هيو“ شهر ۾ گشت جي حوالي سان سندس گوهر افشاني اها هئي ته ”پورو شهر ٿورو ئي گھمايائون يار بس هڪ اڌ پاڙي جو چڪر ڪاٽرايو هئائون“.