لب مھراڻ جي ھڪ جھلڪ

 مون پنھنجي نوڪريءَ جا بھترين سال سکر شھر ۾ گذاريا آھن. سکر آ بي اي يونيورسٽيءَ ۾ پاڙھيندڙ پروفيسر محمود ڊول ۽ مان روز پنھنجي گھران نڪري لب مھراڻ جي سامھون واري پارڪ ۾ واڪ ڪرڻ ايندا ھئاسين. اسان ڪجھ دوست سکر ج گرم شامون سنڌوءَ ڪناري پريَنِ جي تڙ تي يا لب مھراڻ وٽ وڃي گذاريندا ھئاسين. انھن دوستن ۾ پروفيسر وحيد انصاري، پيارو شاھنواز چاچڙ جيڪو ھينئر آمريڪا ۾ رھي ٿو، غلام علي سومرو، حبيب ساجد، پروفيسر زبير مڱريو، پروفيسر فقير نذير احمد بھلڪاڻي سان گڏ ٻيا ڪيترائي مھربان دوست ھوندا ھئا. لب مھراڻ جيڪو ھڪ وقت ھڪ خوبصورت ماڳ ھوندو ھو جتي جام ماڻھو گھمڻ ايندا ھئا، درياءَ جي موجن کي ڏسڻ، انڌي ٻلھڻ جون چلولايون جاچڻ، سامھون نظر ايندڙ سکر بئريج جي پل، پاسي کان نڪتل واھن رائيس ڪينال، دادو ڪينال ۽ کير ٿر جو نظارو ڪرڻ. لب مھراڻ جي بلڪل سامھون دريا اندر ھڪ سھڻو ٻيٽ آھي جنھن ۾ وڻ ٽڻ جام نظر ايندا آھن ان جي موھيندڙ کي ڏسندي اکين ۾ ٿڌاڻ اچي ويندي آھي، ان کان سواءِ ھتان کان دريا جي ڪناري جڙيل سکر شھر جو نظارو، سامھون نظر ايندڙ ساڌ ٻيلو، ان کان اڳيان لينس ڊائون ۽ ايوب پل جا نظارا پڻ پنھنجو مٽ پاڻ آھن. سنڌوءَ جي سانت ڀريل پاڻيءَ مٿان ٻيڙيءَ تي چڙھي سير ڪرڻ وارن لمحن ۾ دل تي اثر ڪندڙ احساسن کي ڪھڙن لفظن ۾ بيان ڪجي بس زندگيءَ جا اھي پربھار لمحا ڀانئبا آھن.

اڄ 29 اگسٽ 2026ع جي ڏينھن تي لب مھراڻ جا سار لھڻ ويو ھوم افسوس تہ مون کي ھڪ وڏو ذھني ڌچڪو لڳو ھو، اسان جي سپنن جو اھو ماڳ ھاڻي ڪنھن غريب بيوھ پوڙھي وانگر آخري پساھن وارو لڳو ھو، لب مھراڻ مان ڇٻر وارو لان اجڙيل نظر آيو، ايڪڙ ٻيڪڙ ڪي گل ٻوٽا نظر آيا، گھڻا تڻا وڻ سڪي سڙي ويا آھن، ڪو نئون وڻ يا گل ٻوٽو پوکيل نظر نہ آيو، اتي ڀڃ ڊاھ جا آثار نمايان ھيا جيڪي جھڙوڪر چٻرا ڪڍي چيڙائي رھيو ھو. ھتي مون کي ھيڪڙ ٻيڪڙ جوڙا مختلف ڪنڊن ۾ ويٺي نظر آيا جيڪي راز ۽ نياز جون ڳالھيون ڪري رھيا ھئا، انھن لاءِ ھي ويران ماڳ بھترين ھو جتي ڪنھن جي نظرن ۾ اچڻ کان سواءِ ويھي رھاڻ ڪري سگھجي ٿي. 

  

منھنجي جيون ٽپڻيءَ جي ھڪ ننڍڙي جھلڪ

 مان خيرپور جي ھڪ ننڍڙي ڳوٺ پنواڙيءَ ۾ پيدا ٿيل ھڪ مٽيءَ جو پنوڙو آھيان. منھنجو والد مرحوم علي گل، منھنجو ڏاڏو الاھي بخش عرف گل بھار ٻئي ڳوٺ جا مسڪين مولوي ھوندا ھئا. نڪاح، عيد نماز، جنازي نماز  پڙھائيندا ھئا. رڳو انھن ڪمن مان پيٽ تہ ناھي ڀرجي سگھندو ان ڪري بابا سائين ھارپو ڪندو ھو، تغاري مزدوري ڪندو ھو، جاين جو مستري ھوندو ھو، ٿانون کي ڪلئي ڪندو ھو، کٽون واڻيندو ھو، ھٿ ۾ جھليل پکا کجيءَ جي پنن مان ٺاھيندو ھو جن تي خوبصورت نقش نگار چٽي ڇڏيندو ھو يا انھن تي نالا لکي ڏيندو ھو، ديڳيون پچائيندو ھو مطلب تہ غربت کيس ست ھنريو بڻائي ڇڏيو ھو. ڏاڏا سائين سندس گھر واريءَ جي جوانيءَ ۾  فوت ٿيڻ، ۽ سندس موڀي پٽ استاد اميرگل ڪٽوھر (سينئر) جي بي وقتائتي موت ڪري جھڙوڪر سيلاني بڻائي ڇڏيو ھو ۽ اڪثر بيشتر گھر کان ٻاھر گذاريندو ھو. ياد رھي تہ استاد اميرگل اسان جي ڳوٺ جو  پھريون پڙھيل لکيل پنھنجي وقت جي موچاري ڊگري فائنل پاس ڪيل ھو ۽ ان آڌار تي کيس پرائمري اسڪول ٽيچر جي نوڪري پڻ ڏني ويئي ھئي. منھنجو چاچا مرحوم استاد اميرگل ھڪ قابل، ايماندار استاد ھو ، ھو سائين عطا محمد حاميءَ جو ھم عصر ھو ۽ اھي خيرپور شھر ۾ گڏجي رھند ھئا. ھو اسان جي تڪ جو پھريون استاد ھو جنھن سڀ کان پھرين اسان جي ڳوٺ، آس پاس جي سمورن علائقن ۾ علم جي روشني ھڪ پوري پيڙھي منجھ پکيڙي ڇڏي ھئي ان جي بي وقتائتي موت  ڪري گھر ٻار جو سمورو وزن بابا سائين جي ڪلھن تي اچي پيو ھو ۽ بابا سائين وقت ۽ حالتن کان ھار کائڻ بدران ان سان مقابلو ڪيو ھو ۽ خوب ڪيو ھو. سندس شفقت، دعائن جي سلي ۾ مون جھڙو اٻوجھ انسان، نہ رڳو اقتصادي پاڻ ڀرائي پاسي قدم کنيا ھيا پر اڀرو سڀرو سماج اندر پنھنجو مثبت ڪردار ادا ڪرڻ جھڙو ٿي سگھيو ھو. گذريل ھفتي سئوٽ عبدالڪريم، پياري پروفيسر ڪليگ نوراحمد سومري (سابق پرنسپل گورنمنٽ ڊگري ڪاليج گلستان جوھر ڪراچي) ۽ نوجوان تحقيق ڪندڙ علي شاھ لڪياريءَ سان کارو ڇاڻ جو چڪر لڳايو ھوسين. انوقت منھنجي جاڳيل نيڻن جي سپنن جو خوبصورت ماڳ سنڌي سمنڊ منھنجي اکين اڳيان ھو ۽ باقي پوري سنڌ منھنجي پويان ھئي. شل منھنجي جيجل ڌرتي خوشحال ٿئي، سرسبز ٿئي، مالا مال ٿئي، ڪو مارو ماڻھو بک نہ ڪاٽي، ڪو علاج لاءِ نہ تڙپي، ھر ڪنھن وٽ پنھنجو جھڳو ھجي، ھرڪنھن جي اولاد کي اعلي تعليم ملي، امن امان ھجي، خوشحالي ھجي، خوشين جي ڳيچ ھجن، ھوجمالو جي ڌن تي منھنجي ڌرتيءَ جا ماڻھو رقص ڪن، جھومن، ڳائين خوشين جا ترانا چون، ھر پاسي وڻ ٽڻ، گل ٻوٽا، گل گلزاريون ھجن، گلن تي پوپٽن جي اڏام ھجي...
...نيٺ تہ اھڙو ڏينھن بہ ايندو ساٿي 

وقت خواب وانگر آ. شيخ اياز جي شاعريءَ مان چونڊ

 جهومندڙ هوائن ۾

رات ڄام شوري جي

ڪنھن رباب وانگر آ؛

عمر اِئن اُڏامي ٿي

ڄڻ پکي پرن تي آ

وقت خواب وانگر آ.

ممتاز مھر جي آتم ڪٿا ڪتاب ”ڀُلي نہ بيھ بازار ۾“ مان ٽڪرو

ھونئن بہ نفسياتدانن جو چوڻ آھي تہ ذھن جي دنيا تمام پراسرار آھي، بيمار ذھن وارو ماڻھو انيڪ روڳن ۾ ڦاٿل ھوندو آھي. جڏھن تہ صحتمند ذھن وارو ماڻھو پاڻ نہ رڳو خوش گذاريندو آھي پر ڪڏھن بہ پاڻ کي پوڙھو نہ سمجھندو آھي. ڪنھن کي منھنجي ڳالھ وڻي يا نہ وڻي مون پاڻ کي ڪڏھن بہ پوڙھو نہ سمجھيو آھي ۽ انڊيا جي فلمي ادڪار ديوآنند 
وارو لائيف اسٽائيل اپنايو اٿم ”ابھي تو مين جوان ھون 

قمرشھباز جي شاعريءَ مان چونڊ، دل کي ڇھندڙ خيال

منهنجي مَن جو ميرو پاڻي، اُجلو تنهنجو تن!

منهنجي مَن جو ميرو پاڻي، اُجلو تنهنجو تن!

پلڪون پنڇي بنجي مون کان اڏريو هاءِ وڃن...

گهائل بادل، ڇا لئه پاڳل، تنهنجا نيڻ ٽمن؟...

تنهنجون يادون، جهوُنجهڪڙي ۾، جڳنو ٿي جرڪن...

جاڳي جاڳي، وياڪل راڳي، تنهنجا گيت روئن...

وارَ وارَ سان هار اسان ئي ماڻي آهي سجن...

ٻہ قومي نظريو

 

پاڻ جنھن معاشري جا رھواسي آھيون اتي جيڪڏھن ملڪ جي اڇي ۽ ڪاري جي مالڪي ڪندڙن جي ٿاڦيل قائدن، قانونن وانگر پنھنجو پاڻ کي سڌائيءَ ۾ نہ ٿا آڻيو ۽ ڪا الٽي اک ٿا ڌاريون، ڪو سوال ٿا اٿاريون، ڪن ظالماڻين روين جي مذمت ٿا ڪريون يا مخالفت ٿا ڪريون يا اختلاف ٿا رکون تہ پوءِ پاڻ سڀ خداداد مملڪت الباڪستان جا غدار، دشمن جا ايجنٽ، ڪافر، مرتد، منافق، قابل نفرت انسانن منجھ ڳڻيا وينداسين. ھن ملڪ جو ھڪ لکيل آئين ۽ منشور آھي، ان متعلق آمر اھو چوندا رھيا آھن تہ اھو ڪاغذ جو ٽڪرو آھي ۽ اسين جڏھن چاھيون ان کي لتاڙي، چيري ڦاڙي سگھون ٿا. ھو بلڪل صحيح ٿا چون يارن ملڪ جي وجود ۾ اچڻ کان وٺي ھيل تائين ائين ئي تہ ڪيو آھي. ٻيو سندن ھڪ اڻ لکيل قانون آھن، جيڪو ملڪ تي لاڳو آھي. ھي خدا جا بندا ملائڪن واريون صفتون رکندا آھن سندن ھر ماڻھوءَ تي نظر ھوندي آھي پر اھي ڪنھن کي نظر ناھن ايندا. ڏينھن جو تہ ھرڪو ڏسندو آھي کين اللھ سائين اھڙيون تيز نظرون ڏنيون آھن تہ رات جي اونداھي ۾ پڻ کين ننڍي کان ننڍي ڪک پن جي چر پر نظر ايندي آھي. حقيقت ۾ اھو ئي تہ ٻہ قومي نظريو آھي.
 منشي ابراھيم چيو ھو ”نہ تن بدليا، نہ من بدليا، نہ بدليو ڪو نظام ھن ملڪ ۾ رڳو بدن بدليا.“ دئور سڌي سنئين آمريت وارو ھجي، نام نھاد جمھوريت جو ھجي، ڪڏھن ظاھر ظاھر ڪڏھن لڪ ڇپ ۾ ٿيندو اھو ئي آھي جيڪي نقاب پوش ملائڪ چاھيندا آھن. دنيا اندر ملڪن جون فوجون ھونديون آھن جيڪي پنھنجي ملڪ جي دفاغ لاءِ پوري سال جا چوويھ ڪلاڪ سرحدن تي ويھي پھرو ڏيندا آھن ۽ ھي اسان جو وطن آھي جيڪو جھڙوڪر فوج جو ملڪ آھي.  انھن جا ڪاروبار آھن، انھن کي بھترين رھائش جو سھولتون مليل آھن، وٽن صحت ۽ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ بين الاقوامي سطح  جي معيار جا ادار جڙيل آھن، انھن پنھنجو فول پروف تحفظ جو انتظام ڪري رکيو آھي، ڪنھن پکيءَ کي اجازت ناھي تہ ھو سندن علائقي مان ڪا اڏام ڪري سگھي.ڪنھن دل جلي ڪيترو نہ سچ چيو ھو؛ يہ وطن تمھارا ھي، ھم ھين خوامخواھ اس ۾“ سو انھن جو وطن آھي، وٽن طاقت آھي، بندوق آھي، اھي ئي فيصلو ڪندا آھن تہ ڪنھن کي جيئرو رھڻ گھرجي، ڪنھن کي مرڻ گھرجي، ڪنھن کي ڪرسي ڏجي ڪنھن کي لاھجي، ڪنھن کي جيل ۾ واڙجي ڪنھن کي ڦاسي ڏجي، ڪنھن کي گولين سان پروڻ ڪجي!

ھيٺين ڪورٽن کان وٺي ملڪ جي اعلى ترين سپريم ڪورٽ تائين جيڪي جج آھن اھي سندن چيچن جي اشارن تي اٿندا ويھندا آھن، ڪنھن کي ڪھڙي مجال آھي جو اھي سندن ڏنل گائيڊ لائين کان پاسيرو ٿي ھلي، ان کي عبرت جو نشان بڻائيندي دير ئي ناھن ڪندا.
بس ھڪ تمام وڏي غلطي اسان کان اھي ٿي ويئي آھي تہ پاڻ ھن ملڪ ۾ ڄاوا آھيون ۽ ھاڻي اھڙي غلطيءَ جي سزا لوڙيون پيا.  

ڪاليجن اندر اڳواڻيءَ جو بحران

 ڪاليجن ۽ يونيورسٽين ۾ يا انھن ادارن ۾ جتي پيرڊ سسٽم رائج آھي اتي ھڪ استاد جو اھم ڪم آھي کيس مليل ڪلاس وٺڻ ۽ ڪلاس ۾ تعليمي ماحول پيدا ڪري سکيا جاري رکڻ. ھڪ قابل پروفيسر جيڪو کيس مليل پيرڊ مان ڪڏھن بہ غير حاضر رھندو ناھي، اھو جيڪڏھن ڪن مجبورين، مشڪلاتن يا رستي ۾ رونما ٿيندڙ واقعن ڪري اداري ۾ دير سوير پھچي ٿو يا نہ ٿو پھچي سگھي تہ ڪھڙو نقصان ٿيندو؟ پروفيسرن کي فيڪٽري ۾ ڪم ڪندڙ مزدورن وانگر ھلائڻ ۾ ڪھڙي تعليم دوستي آھي؟ مان جڏھن گورنمنٽ ممتاز حسين ڏھر ڊگري ڪاليج اوٻاوڙي ۾ پرنسپل ھئم تہ منھنجو ھڪ مئٿ جو قابل استاد وڏو خرچ ڪري پني عاقل کان اوٻاوڙي روزاني اچ وڃ ڪري اچي ڪلاس وٺندو ھو، مون کيس اجازت ڏيئي ڇڏي ھئي تہ اوھان جو دير يا سوير اچڻ ڪو مسئلو ناھي ڇوتہ اوھان پنھنجو ڪلاس ڪنھن مذھبي فرض جيان وٺو ٿا. تعليمي ادارن ۾ اھو اسٽيريو ٽائيپ رجحان پيدا ڪيو ويو آھي جنھن کي اسان جا روائتي عملدار ريگيولرٽي ۽ پنڪچوئلٽي جھڙن رٽيل محاورن سان ورجائيندا رھندا آھن. مان جڏھن اسلاميا آرٽس ۽ ڪامرس ڪاليج سکر ۾ ھئس ۽ ھڪ ڏينھن پنھنجو ڪلاس وٺي ٿورو وقت کان اڳ ڪاليج مان نڪتو ھوم تہ مون کي منھنجي مھربان پرنسپل ٻئي ڏينھن تي شوڪاز نوٽيس ڏنو ھو تہ بنا سندس اجازت جي مان ھليو ڇو ويو ھوم. ھن منھنجي اڳيان ئي ھڪ ٻئي سينئر استاد جي اھو چئي نيڪي پئي ڪئي تہ ھن کي ڏسو جڏھن بہ ويندو آھي تہ مون کي اطلاع ڪري ويندو آھي ياد رھي تہ ان سينئر کي مون ڪڏھن ڪلاس وٺندي ڪونہ ڏٺو ھو. اسان جو ھڪ تمام گھڻو ايماندر پرنسپل ڪاليج جي ڪلاسن جي مانيٽرنگ کان ائين وئون ويندو ھو جيئن ڪانءُ ڀڄي ڪمان کان، سڄو ڏينھن پرنسپل آفيس ۾ ويھي اجايون انڪوائريءَ وارو ڪالون پاڻ اٽينڊ ڪندو ھو، ٻيو منھنجو ھڪ پيارو پرنسپل ھو جنھن اچڻ سان پوري پڙھائيندڙ فيڪلٽيءَ سان پنگو شروع ڪيو ھو ۽ اھو پنگو سندس رٽائر منٽ تائين ھلندو ھليو ھو. اسلاميا آرٽس ۽ ڪامرس سکر اندر جيڪا شاندار لئبرري ھئي ان مان شاگردن کي ڪتاب ڪونہ ڏنا ويندا ھئا، ڪمپيوٽر ليب بس ڏيکاءُ خاطر جڙيل ھئا. مان سائنس ڪاليج ۾ ناھيا رھيو ان ڪري انھن جي سائنسي ليبارٽرين جي باري ۾ ڪا راءِ نہ ٿو رکان باقي اسان واري ڪمپيوٽر ليب ۾ انٽرنيٽ جي سھولت پڻ ڪونہ ھوندي ھئي.

اسان کي ھڪ اڌ ڇڏي باقي جيڪي ريجنل ڊاريڪٽر مٿي ۾ لڳا خدا جي پناھ، مڪمل نموني تعليمي عمل جي واڌاري يا سڌاري وارن ڪمن کان ڪوھين پري بيٺل بس رڳو مايا، يا موھ جي ڪڍ پنھنجو ۽ پوري ريجن جو وقت برباد ڪري ھليا ويا. تعليم واري شعبي جي ڪرتا ڌرتائن کي گھرجي تہ تعليمي ادارن جي ترقيءَ جا حقيقي سبب ۽ حل ڳولھي، ڪاليجن، اسڪولن، يونيورسٽين جا سربراھ سياسي ڪارندن پاران ٿاڦيل جاھلن بدران ڪي ڄاڻو ۽ ماھر مقرر ڪيا وڃن، تعليمي ادارن اندر تعليمي ماحول جي آبياري ڪئي وڃي، نام نھاد ريگيولرٽي ۽ پنڪچولٽيءَ تي زور ڏيڻ بدران شاگردن جي سکيا تي فوڪس ھئڻ گھرجي.