ٻہ قومي نظريو

 

پاڻ جنھن معاشري جا رھواسي آھيون اتي جيڪڏھن ملڪ جي اڇي ۽ ڪاري جي مالڪي ڪندڙن جي ٿاڦيل قائدن، قانونن وانگر پنھنجو پاڻ کي سڌائيءَ ۾ نہ ٿا آڻيو ۽ ڪا الٽي اک ٿا ڌاريون، ڪو سوال ٿا اٿاريون، ڪن ظالماڻين روين جي مذمت ٿا ڪريون يا مخالفت ٿا ڪريون يا اختلاف ٿا رکون تہ پوءِ پاڻ سڀ خداداد مملڪت الباڪستان جا غدار، دشمن جا ايجنٽ، ڪافر، مرتد، منافق، قابل نفرت انسانن منجھ ڳڻيا وينداسين. ھن ملڪ جو ھڪ لکيل آئين ۽ منشور آھي، ان متعلق آمر اھو چوندا رھيا آھن تہ اھو ڪاغذ جو ٽڪرو آھي ۽ اسين جڏھن چاھيون ان کي لتاڙي، چيري ڦاڙي سگھون ٿا. ھو بلڪل صحيح ٿا چون يارن ملڪ جي وجود ۾ اچڻ کان وٺي ھيل تائين ائين ئي تہ ڪيو آھي. ٻيو سندن ھڪ اڻ لکيل قانون آھن، جيڪو ملڪ تي لاڳو آھي. ھي خدا جا بندا ملائڪن واريون صفتون رکندا آھن سندن ھر ماڻھوءَ تي نظر ھوندي آھي پر اھي ڪنھن کي نظر ناھن ايندا. ڏينھن جو تہ ھرڪو ڏسندو آھي کين اللھ سائين اھڙيون تيز نظرون ڏنيون آھن تہ رات جي اونداھي ۾ پڻ کين ننڍي کان ننڍي ڪک پن جي چر پر نظر ايندي آھي. حقيقت ۾ اھو ئي تہ ٻہ قومي نظريو آھي.
 منشي ابراھيم چيو ھو ”نہ تن بدليا، نہ من بدليا، نہ بدليو ڪو نظام ھن ملڪ ۾ رڳو بدن بدليا.“ دئور سڌي سنئين آمريت وارو ھجي، نام نھاد جمھوريت جو ھجي، ڪڏھن ظاھر ظاھر ڪڏھن لڪ ڇپ ۾ ٿيندو اھو ئي آھي جيڪي نقاب پوش ملائڪ چاھيندا آھن. دنيا اندر ملڪن جون فوجون ھونديون آھن جيڪي پنھنجي ملڪ جي دفاغ لاءِ پوري سال جا چوويھ ڪلاڪ سرحدن تي ويھي پھرو ڏيندا آھن ۽ ھي اسان جو وطن آھي جيڪو جھڙوڪر فوج جو ملڪ آھي.  انھن جا ڪاروبار آھن، انھن کي بھترين رھائش جو سھولتون مليل آھن، وٽن صحت ۽ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ بين الاقوامي سطح  جي معيار جا ادار جڙيل آھن، انھن پنھنجو فول پروف تحفظ جو انتظام ڪري رکيو آھي، ڪنھن پکيءَ کي اجازت ناھي تہ ھو سندن علائقي مان ڪا اڏام ڪري سگھي.ڪنھن دل جلي ڪيترو نہ سچ چيو ھو؛ يہ وطن تمھارا ھي، ھم ھين خوامخواھ اس ۾“ سو انھن جو وطن آھي، وٽن طاقت آھي، بندوق آھي، اھي ئي فيصلو ڪندا آھن تہ ڪنھن کي جيئرو رھڻ گھرجي، ڪنھن کي مرڻ گھرجي، ڪنھن کي ڪرسي ڏجي ڪنھن کي لاھجي، ڪنھن کي جيل ۾ واڙجي ڪنھن کي ڦاسي ڏجي، ڪنھن کي گولين سان پروڻ ڪجي!

ھيٺين ڪورٽن کان وٺي ملڪ جي اعلى ترين سپريم ڪورٽ تائين جيڪي جج آھن اھي سندن چيچن جي اشارن تي اٿندا ويھندا آھن، ڪنھن کي ڪھڙي مجال آھي جو اھي سندن ڏنل گائيڊ لائين کان پاسيرو ٿي ھلي، ان کي عبرت جو نشان بڻائيندي دير ئي ناھن ڪندا.
بس ھڪ تمام وڏي غلطي اسان کان اھي ٿي ويئي آھي تہ پاڻ ھن ملڪ ۾ ڄاوا آھيون ۽ ھاڻي اھڙي غلطيءَ جي سزا لوڙيون پيا.  

ڪاليجن اندر اڳواڻيءَ جو بحران

 ڪاليجن ۽ يونيورسٽين ۾ يا انھن ادارن ۾ جتي پيرڊ سسٽم رائج آھي اتي ھڪ استاد جو اھم ڪم آھي کيس مليل ڪلاس وٺڻ ۽ ڪلاس ۾ تعليمي ماحول پيدا ڪري سکيا جاري رکڻ. ھڪ قابل پروفيسر جيڪو کيس مليل پيرڊ مان ڪڏھن بہ غير حاضر رھندو ناھي، اھو جيڪڏھن ڪن مجبورين، مشڪلاتن يا رستي ۾ رونما ٿيندڙ واقعن ڪري اداري ۾ دير سوير پھچي ٿو يا نہ ٿو پھچي سگھي تہ ڪھڙو نقصان ٿيندو؟ پروفيسرن کي فيڪٽري ۾ ڪم ڪندڙ مزدورن وانگر ھلائڻ ۾ ڪھڙي تعليم دوستي آھي؟ مان جڏھن گورنمنٽ ممتاز حسين ڏھر ڊگري ڪاليج اوٻاوڙي ۾ پرنسپل ھئم تہ منھنجو ھڪ مئٿ جو قابل استاد وڏو خرچ ڪري پني عاقل کان اوٻاوڙي روزاني اچ وڃ ڪري اچي ڪلاس وٺندو ھو، مون کيس اجازت ڏيئي ڇڏي ھئي تہ اوھان جو دير يا سوير اچڻ ڪو مسئلو ناھي ڇوتہ اوھان پنھنجو ڪلاس ڪنھن مذھبي فرض جيان وٺو ٿا. تعليمي ادارن ۾ اھو اسٽيريو ٽائيپ رجحان پيدا ڪيو ويو آھي جنھن کي اسان جا روائتي عملدار ريگيولرٽي ۽ پنڪچوئلٽي جھڙن رٽيل محاورن سان ورجائيندا رھندا آھن. مان جڏھن اسلاميا آرٽس ۽ ڪامرس ڪاليج سکر ۾ ھئس ۽ ھڪ ڏينھن پنھنجو ڪلاس وٺي ٿورو وقت کان اڳ ڪاليج مان نڪتو ھوم تہ مون کي منھنجي مھربان پرنسپل ٻئي ڏينھن تي شوڪاز نوٽيس ڏنو ھو تہ بنا سندس اجازت جي مان ھليو ڇو ويو ھوم. ھن منھنجي اڳيان ئي ھڪ ٻئي سينئر استاد جي اھو چئي نيڪي پئي ڪئي تہ ھن کي ڏسو جڏھن بہ ويندو آھي تہ مون کي اطلاع ڪري ويندو آھي ياد رھي تہ ان سينئر کي مون ڪڏھن ڪلاس وٺندي ڪونہ ڏٺو ھو. اسان جو ھڪ تمام گھڻو ايماندر پرنسپل ڪاليج جي ڪلاسن جي مانيٽرنگ کان ائين وئون ويندو ھو جيئن ڪانءُ ڀڄي ڪمان کان، سڄو ڏينھن پرنسپل آفيس ۾ ويھي اجايون انڪوائريءَ وارو ڪالون پاڻ اٽينڊ ڪندو ھو، ٻيو منھنجو ھڪ پيارو پرنسپل ھو جنھن اچڻ سان پوري پڙھائيندڙ فيڪلٽيءَ سان پنگو شروع ڪيو ھو ۽ اھو پنگو سندس رٽائر منٽ تائين ھلندو ھليو ھو. اسلاميا آرٽس ۽ ڪامرس سکر اندر جيڪا شاندار لئبرري ھئي ان مان شاگردن کي ڪتاب ڪونہ ڏنا ويندا ھئا، ڪمپيوٽر ليب بس ڏيکاءُ خاطر جڙيل ھئا. مان سائنس ڪاليج ۾ ناھيا رھيو ان ڪري انھن جي سائنسي ليبارٽرين جي باري ۾ ڪا راءِ نہ ٿو رکان باقي اسان واري ڪمپيوٽر ليب ۾ انٽرنيٽ جي سھولت پڻ ڪونہ ھوندي ھئي.

اسان کي ھڪ اڌ ڇڏي باقي جيڪي ريجنل ڊاريڪٽر مٿي ۾ لڳا خدا جي پناھ، مڪمل نموني تعليمي عمل جي واڌاري يا سڌاري وارن ڪمن کان ڪوھين پري بيٺل بس رڳو مايا، يا موھ جي ڪڍ پنھنجو ۽ پوري ريجن جو وقت برباد ڪري ھليا ويا. تعليم واري شعبي جي ڪرتا ڌرتائن کي گھرجي تہ تعليمي ادارن جي ترقيءَ جا حقيقي سبب ۽ حل ڳولھي، ڪاليجن، اسڪولن، يونيورسٽين جا سربراھ سياسي ڪارندن پاران ٿاڦيل جاھلن بدران ڪي ڄاڻو ۽ ماھر مقرر ڪيا وڃن، تعليمي ادارن اندر تعليمي ماحول جي آبياري ڪئي وڃي، نام نھاد ريگيولرٽي ۽ پنڪچولٽيءَ تي زور ڏيڻ بدران شاگردن جي سکيا تي فوڪس ھئڻ گھرجي.

غداري

 اڻ لکي نموني جيڪا لازمي زبان بندي اسان عام ماڻھن لاءِ آھي، اسان جا ڊنگ سياستدانن جي وري ساڳي زبان بندي سندن اپاھج بڻيل اڳواڻن سامھون ھوندي آھي، عام ماڻھن جي سامھون اھي ڪنھن کي ڳالھائڻ ئي ناھن ڏيندا پر سندن اڳواڻن سامھون سندن سموري مردانگي دونھون بڻجي اڏري ويندي آھي. ھونئن تہ مرسون مرسون سنڌ نہ ڏيسون جا نعرا ھڻي، سنڌ ڪارڊ استعمال ڪري، شھيدن جو وارث سڏائي ووٽ حاصل ڪندا آھن پر جڏھن سندن جھونو يا جوان جيڪو ذھني طور نابالغ اڳواڻ آھي اھو اول فول ڳالھائيندو آھي تہ مجال آھي ڪنھن سردار، مائي جي لال، خان بھادر، خوابن جي شھزادن کي تہ لفظ بہ ڪڇن!

کين سمجھڻ گھرجي تہ سندن سموري لئي، سنڌي ماڻھن جي کين ڏنل ووٽن جي ڪري آھي ۽ اوھان وري سنڌ دشمن ماڻھن سان ملي سنڌي قوم ۽ عوام خلاف سازشن جو حصو بڻجو ٿا! افسوس، نائون مل بہ سنڌ جو وڏو سيٺيو ھيو، جنھن انگريزن سان ملي سنڌ جي غلاميءَ ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو ھو، ايوب کھڙي ۽ علي محمد راشدي جھڙا غدار بہ ھن ڌرتيءَ تي پيدا ٿيا ھيا جن ون يونٽ جي ڪاري رات سنڌ مٿان مڙھي ھئي، اھي سڀ ڪک پن ٿي ويا، تاريخ جي ڊسٽ بن جو حصو بڻيا، جيستائين ڌرتي ڄاوا ھوندا مٿن لعنتون وسائيندا رھندا.

.جيڪڏھن اوھان پڻ ساڳيو ڪردار ادا ڪيو تہ پوءِ اوھانجو حشر پڻ انھن کان مختلف نہ ٿيندو.

 ڪاش مان ڪنهن انسان جو مهاڻڊو ڏسي ان کي پڙهي سندس متعلق سموري ڄاڻ سمجهي سگهان ها. مان چهره شناس ناهيان پر ڪي ڪي مهانڊا، چهري تي آيل گهنج، اکڙين جي اداسي، چپن تان رسي ويل مرڪ سڀ ڪجهه سڻائي، ٻڌائي ۽ ڏيکاري ڇڏيندا آهن.

بظاھر عام ڳالھ درحقيقت تمام ڏکيو ڪم

جيڪڏهن غريبن کي الله سائين مت ڏئي, اهي هڪ ٻئي سان رڳو وڙهڻ ڇڏي ڏين تہ ٿاڻن، ڪورٽن، وڪيلن،ججن، جرڳائي وڏيرن، نسل، مسلڪ، ذات پات، علائقي جي نالي سياست ڪندڙ سياستدانن جا سمورا دڪان بند ٿي وڃن... بس شرط رڳو هيءُ آهي تہ غريب، مسڪين، پورهيت، ھاري مذدور هڪ ٻئي سان وڙهڻ بند ڪن

ڪنڊا مون پيرن ۾ توڙي لک لڳن

ڇوليون

گل ڪٽوھر

اڄ مان اوھان سان دل جو ڳالھيون ڪرڻ ٿو چاھيان، جيڪي ٻڌي اوھان کي حيرت ٿيندي ۽ اوھان سوچڻ لڳندا تـ ڇا واقعي اھو سچ بـ آھي يا ڪو زٽ آھي. اھي انوکيون ڳالھيون ٿي سگھي ٿو اوھان کي صفا زھر لڳن ۽ اوھان سوچيو تـ جي مان اوھان جي سامھون ھجان تـ لٺ کڻي مون تي صفا بيھجي وڃون يا ٿي سگھي ٿو اوھان کي مون تي پيار پڻ اچي وڃي. بس اھو سمجھي مان ھي عمل ڪيان پيو تـ شل ڪا ھڪ اڌ ڳالھ بـ اوھان جي سمجھ ۾ اچي وڃي تـ مان ائين سمجھندس تـ منھنجي ڪمائي صاب پئي. ھونئن سنڌي ماڻھو ٻڌل سڌل مصالحي دار ڳالھين تي اکيون پوري اعتبار ڪندآ آھن آھي پر جيڪي حقيقتون ھونديون آھن انھن کي مڃڻ يا سمجھڻ کان بنھ نابري واري بيھندا آھن. ائين آھي يا نـ؟ مثال طور جيڪڏھن ڪنھن جو ڪو گڏھ مري پوي ۽ ھو ان جي قبر جوڙي ان مٿان پڙ رکي ويھي رھي تـ ڪجھ ڏينھن اندر سنڌي سٻاجھڙا ان درگاھ تي پٽ جي اولاد ڳنھڻ لاءِ باسون باسڻ ھليا ايندا. اسان پنھنجي عظيم انسانن مرشد لطيف، سچل سائين، شاھ عنايت شھيد، شھيد ڀٽو، شھيد بي نظير، شھيد فاضل راھو جھڙن امر ڪردارن پاران ادا ڪيل عظيم ڪمن ڪارين، تخليق کي وساري انھن متعلق عجيب غريب ڏند ڪٿائن تي اعتبار ڪري سندن اصلي عظمت تي ڳاڙھا نشان لڳائي ڇڏيا آھن. مرشد لطيف جي درگاھ تي زيارت ڪرڻ وارن مان ڪيترن جي گهرن ۾ سندس رسالو موجود ھوندو؟ جنھن لاءِ پاڻ چئي ويا آھن تـ ” جي تو بيت ڀائين سي آيتون آھين، نيو من لائين پريان سندي پار ڏي“ اسان لطيف کي پير سمجھي سندس اڱڻ تي ويندا آھيون جتي لطيفي لات ڪندڙ فقيرن پاران ذڪر فڪر ٻڌڻ لاءِ ضرور ترسندا آھيون ڀلي ان جو اکر سمجھ ۾ نـ اچي. ڇو تـ پاڻ مان گهڻا تڻا اھا لطيفي لات ثواب حاصل ڪرڻ لاءِ ٻڌندا آھن. ھاڻي لطيفي لات ڪندڙ اھي فقير پڻ تمام گهڻُو زماني ساز ٿي پيا آھن، انھن اتي ڌاڳن ڦيڻن تي شوڪارا ڦوڪارا ھڻي پنھنجو دڪان کوليو آھي. ھو انھن ڌاڳن ڦيڻن کي عطائي ڊاڪٽرن پاران ھر مريض کي ڳاڙھي دوا جو مھلول پيارڻ وانگر سڀني مرضن جي علاج لاءِ اڪسير ڪري وڪڻندا آھن. سندن خاص خريدار انڌن عقيدن جون ماريل ٻھراڙين جون مايون ھونديون آھن جن کي اسان جي نام نھاد غيرت مند مردن، جاھل ملن مولوين جي واعظن جي اثر ڪري، گھر جي چئن ڀتين ۾ قيد ڪري، علم، عقل، ڏاھپ کان وانجھو رکيو آھي. ھتي لطيفي لات تي لھر ڪندڙ عورتن کي بـ ڏٺو ويندو آھي جن جي لاءِ سنڌي ماڻھن اھو مشھور ڪري ڇڏيو آھي تـ مٿن جنن جو سايو آھي ۽ جن ڪڍرائڻ لاءِ ھتي ايندا آھن. جيئن تـ جنن ڪڍرائڻ لاءِ جيڪا اسپشلائيزيشن آھي اھا تـ پير گاجي شاھ وٽ آھي پر ان تائين جيڪڏھن ڪنھن جي پھچ ناھي تـ پاڙي جي ڪنھن پير يا لطيف جي درٻار تي ان جون فرنچائيز قائم ڪيون ويون آھن ۽ سنڌ جا ماڻھو انھن مان فيضياب پيا ٿيندا آھن. اسان جي تر ۾ شادي شھيد جي مزار تي ھڪ مجاور جيڪو جنسي مريض ھو اھو ماڻھن جي اڌ مٿي جي سور جو علاج ڪاتيءَ سان ڪٽي ڪندو ھو. ھڪ پريالوءَ جو نوجوان مون کي ھڪ دفعي اسان جي خانداني قبرستان واري پير شاھنودي بادشاھ جي درٻار ۾ مليو ھو جيڪو پريالوءِ کان پنھنجي سائيڪل تي چڙھي شاھنودي بادشاھ کان پٽ جي اولاد جي بشارت وٺڻ لاءِ اتي ٻن راتين کان ترسيو پيو ھو. روھڙي جابلو سلسلي ۾ اڪيچار اھڙا پير آھن. انھن ۾ ھڪ علي علمدار جي پڻ آھي، ان جي قبر پنجاھ فوٽ ڊگھي آھي. اھا قبر ھڪ علم پاڪ جي آھي. علم جڏھن زبون حالت ۾ پھچي ويو ھو تـ ان کي اتي دفن ڪري قبر جوڙي ويئي ھئي ۽ ھاڻي اھا ھڪ سدا آباد درٻار جي حيثيت ماڻي چڪو آھي اتي جڏھن اسان گھمڻ ويا ھئاسين تـ ڳوٺ لاڻيشن ڪوٽ ڏجي جو نوجوان اڄڻ مليو ھو جيڪو سخت بيمار ھو ۽ پنھنجي بيماريءَ جي علاج واسطي ٽن راتين کان اتي درٻار ۾ ترسيو پيو ھو پر اسان جي اتي وڃڻ تائين کيس ڪا بشارتڙي ملي نـ سگھي ھئي. خيرپور ۽ سکر جي وچ ۾ ھڪ درگاھ آھي جتي باس باسڻ ۽ پوري ٿيڻ بعد ھڪ عدد گڏھ پير صاحب کي دان ڪبو آھي. پاڻ سوشل ميڊيا تي گھڙيالن وارو پير سان گڏ کنڀا پير پڻ ضرور ڏٺو ھوندو. مون ڪيترا ڀيرا نوجوان سھڻين ڇوڪرين کي سچل ۽ لطيف جي درگاھن تي لھر ڪندي اکين سان ڏٺو آھي ۽ انھن ۾ اڪثريت وري بلوچ ذاتين وارن گھراڻن جي عورتن جي ھوندي آھي. دنيا وڃي ڪاٿي کان ڪاٿي پھتي آھي ۽ اسان اڃا تائين اڻ ڏٺل جنن ڀوتن کان جان آجي ڪري ناھيون سگھيا. جيتوڻيڪ انھن جنن ڀوتن کان وڌيڪ خطرناڪ، ھاڃيڪار تـ پنھجا سردار، وڏيرا، ڀوتار، جاگيردار، پير، مير، سيد، سياستدان، ملان مولوي، ڀوپا، درگاھن جا متولي وغيرھ آھن. پاڻ سڀ ھڪ ماڻھو مار ماحول ۾ گذاريون ٿا جتي ھٿرادو ذھانت جي ماھر ڊاڪٽر اجمل ساوند، دلير صحافي نصراللھ گڏاڻي، جان محمد مھر، ناظم جوکيو، ڊاڪٽر شاھنواز ڪنڀر، سائين ابراھيم جويو، شيخ اياز، امرجليل، سائين عطامحمد ڀنڀرو، سائين جي ايم سيد، رسول بخش پليجو جھڙن جي ڪائي گنجائش ناھي انھن مٿان ابوجھل جي اولاد ڪفر جون فتوائون جاري ڪري کين مارڻ جون فتوائون جاري ڪرائيندي رھي آھي. ھتي اسي سالن جي عمر ۾ سورھن سالن جي نينگريءَ سان شادي ڪرڻ وارو ميان مٺو تمام وڏو مجاھد مسلمان آھي، جيڪو ھندو نياڻين کي اغوا ڪرائي کين بليڪ ميل ڪري ڪلمي جا ٻـ ٻول پڙھائي، نڪاح جو ڊرامو رچائي کين وحشي ۽ جنسي درندن آڏو ڦٽي ڪرڻ وارو ڪم ڪندو آيو آھي. ھتي پاڻ سڀ ڪيڙا مڪوڙا آھيون، پنھنجو جيئڻ ۽ پنھنجو مرڻ ڪا معنى نـ ٿو رکي. گذريل ڪجھ سالن ۾ برساتن ۽ ٻوڏن ۾ پاڻ سڀ اھو عمل اکين سان ڏسي چڪا آھيون. ھڪ پاسي اڌ سنڌ دربدر خاڪ بشر ھئي تـ ٻئي پاسي اسان جا آقا پرڏيھي امداد کي ڪيڪ پيس سمجھي نيرن ۾ واپرائيندا ھئا. زندگي جي تـ ڪنھن کي ڪا خبر ناھي پر پاڻ سنڌ وارا غزا جي پٽيءَ ۾ اسرائيل ۽ آمريڪا جي بارود ۾ سڙندڙ، پڄرندڙ، مرندڙ فلسطينن وانگر صفا آزاد آھيون. جيئن مسلمان ملڪن جي حاڪمن ۽ دنيا جي اڪثر ظالم حڪومتن کي فلسطينين تي ڪو ڪھڪاءُ نـ ٿو اچي ان نموني ھتي پاڻ مٿان جيڪي نامراد ٿاڦيا ويا آھن انھن کي سنڌين جو ڪو ھيڻو حال نظر ڪونـ پيو اچي.  پنھنجو ماڻھو مار ماحول آھي جنھن ۾ سردارن، جاگيردارن، پيرن ۽ وڏن سياستدانن کي ڇڏي باقي سمورا انسان رڍن ۽ ٻڪرين واري زندگي گذارڻ لاءِ آزاد ڇڏيا ويا آھن. ھنن سنڌ کي ھڪ اونھي انداھي کڏ جھڙو خطرناڪ خطو بڻائي رکيو آھي جتي ڌاڙيل، ڦورو، منشيات فروش، وياج خور ماڻھو زھريلن نانگن ۽ وڇوئن وانگر عام انسانن کي ڏنگين ٿا ۽ حاڪم طبقا مٿن گھور گھور پيا وڃن ۽ کين کير پيا پيارين ۽ سموري سماج اندر کين معبتر بڻائي پيش پيا ڪن. اسان سنڌ وارن جي تنقيدي سوچ کي صفا تالا لڳل ٿا نظر اچن. اسان جي ان اٻوجھائپ مان عيار مڪار، چالاڪ، حرفتي، خود غرض سياستدانن، ملن مولوين، ذاڪرن، نام نھاد صوفين، ڪامريڊن، ڪامورن خوب خوب ڪمايو آھي. اسان ھر دفعي زھريلن نانگن کي پنھنجن جھولين ۾ نپايو آھي، انھن جا زھريلا ڏنگ سٺا آھن پر اسان اھي ڏنگ سھندي وري وري انھن کي پنھنجي سر جو تاج بڻايو آھي ۽ مون کي نـ ٿو لڳي تـ ويجھي مستقبل ۾ اسان جا سنڌي سٻاجھڙا انھن زھريلين جراثيمن مان پنھنجي جند آجي ڪري سگھڻ جھڙا ٿي سگھندا ڇو تـ سنڌ مان معياري تعليم گڏھ جي مٿي تان سڱن وانگر گم ڪئي ويئي آھي، منشيات فروشن کي کليل ڇوٽ ڏني ويئي آھي، ڪو صحت گهر ناھي، جيڪڏھن آھي تـ دوائون ناھن، ڊاڪٽر قاصائي بڻجي پيا آھن، شھرن ۽ ٻھراڙين جا روڊ رستا گند ۽ گٽر جي پاڻيءَ سان ملي گندگي جو شاھڪار ٿي پيا آھن، بي روزگاري عام آھي، ھاڻي چوريون، ڦرون، ڌاڙا، قتل، بدامني روزمرھ جي زندگيءَ جو حصو بڻجي پيا آھن.  سو اھڙي ماحول ۾ ڪا منطقي، سائنسي، تاريخي حقيقت بيان ڪرڻ ۽ اھو سمجھڻ تـ پنھنجا سنڌي سٻاجھڙا ان تي ڪو ڌيان ڌريندا ٻٻرن مان ٻير گھرڻ برابر ٿو لڳي. سنڌي ماڻھن کي ملان اسد اللھ کھڙي جھڙا مذھبي مشڪرا گھربل آھن جيڪي جنسي لطيفا ٻڌائيندا آھن تـ سڀ ڏند ٽيڙي کيس ڀرپور داد ڏيندا آھن، پر علم، عقل، ڏاھپ، منطق، سائنس، حقيقت تي مدار رکندڙ ڳالھيون ٻولھيون بنھ زھر لڳنديون آھن. دنيا جي گولي تي شايد اسان سنڌي شايد واحد اھا قوم آھيون جنھن کي پنھنجي جھالت سان غلاميءَ سان، ذلالت سان، اٻوجھائپ سان، غربت سان عشق جي حد تائين پيار آھي. سنڌ جو درد رکندڙ حقيقي سنڌ دوست ۽ عوام دوست باشعور فردن کي ان سلسلي ۾ وڏي جاکوڙ ڪرڻ جي اشد ضرورت آھي ۽ کين لطيف سائين جي ھن بيت ۾ لڌل خواب جي ساڀيان ٿيڻو پوندو تـ؛   

  ڪنڊا مون پيرن ۾ توڙي لک لڳن، آڱر آڱوٺي نـ مڙي ڇپون پيرن ڇنن، ويندي ڏانھن پرين جتي جات نـ پائيان.

 

اٿي رائو ريل، ويٺلن تان واري وري

ڇوليون

گل ڪٽوھر

 سفر ڪندي سکڻ، پرکڻ ۽ مشاهدي ڪرڻ جا کوڙ سارا موقعا ملندا آهن. سفر ڪندي مختلف خيالن، سوچن، ٻولين ۽ تجربن وارا ماڻهون ملي ئي ويندا آهن ۽ حالي احوالي ٿيندي کانئن کوڙ ساريون نيون ڳالهيون سکي سگھجڻ جا امڪان هوندا آهن. اهي جيڪي وڏا سياستدان آهن، واپاري آهن، انٽرنيشنل ۽ نيشنل ڪمپنين جا ڪارندا آهن اهي سدائين چرپر ۾ رهندا آهن، پنهنجن مقصدن جي حاصلات لاءِ دنيا جي هڪ ڪنڊ کان ٻي ڪنڊ تائين سندن سفر سدا جاري ۽ ساري رهندو آهي ان ڪري سندن مشاهدو تمام تيز هوندو آهي اهي ڪنهن ماڻهون کي ڏسندي ئي سمجھي ويندا آهن ته اهو ڪهڙي قسم جو انسان آهي، انهن کي ڌوڪو ڏيڻ يا کين ڪنهن به ڪم ۾ چت ڪرڻ جهڙوڪر ناممڪن هوندو آهي. اهي خوبيون هو سفر ڪندي، سفر دؤران پيش ايندڙ انيڪ واقعن جو مان سبق پرائيندي، جاگرافيائي ماحول جو مشاهدو ڪندي ۽ مختلف خيالن، سوچن، عادتن، هنرن جي مالڪ انسانن سان ملي ڪري حاصل ڪندا آهن.  مون ڏٺو آهي ته هر سفر ۾ ڪونه ڪو ڪم وارو ماڻهون ملي ئي ويندو آهي.

ھڪ دفعي سکر کان اسلام آباد وايا لاهور جي فلائيٽ ۾ وڃي رهيو هوس ته منهنجي پويان ويٺل هڪ واپاري پنهنجي موبائيل فون تي مسلسل واپاري معاملا اڪلائي رهيو هو ۽ هو پنهنجو قيمتي وقت ضايع ٿيڻ کان بچائي ان کي سڦل ڪري رهيو هو. گذريل دفعي جڏهن ريل رستي لاهور وڃي رهيو هوس ته هندو واپاري نوجوان مليا هيا ۽ اهي ملندا ئي رهندا آهن جو مال خريد ڪرڻ، وڪڻڻ ۽ ڪاروباري معاملا اڪلائڻ لاءِ ئي اهي مسلسل تحرڪ ۾ رهندا آهن، بيشڪ تحرڪ ئي زندگي آهي، تحرڪ سان ئي تبديلي ايندي آهي، بيٺل پاڻي ڌپ ڪري ويندو آهي ۽ ان ۾ ڪيئي زهريلا جراثيم پيدا ٿي پوندا آهن، ويٺلن تي واري وري ويندي آهي منزل اهي ماڻيندا آهن جيڪي رَندن تي روئندا آهن يا پنهونءَ جي پچار ۾ جھرجھنگ، جبل، لڪَ سَر ڪندا آهن ۽ وڻجارا بڻجي سمونڊ سوجھيندا آهن ان ڪري اسان مان هرڪنهن کي سفر جو ڪوبه موقعو ضايع نه ڪرڻ گھرجي. منهنجو شمار ڪو اهڙن ماڻهن ۾ به ناهي جيڪي تواتر سان سفر  ڪندا آهن، پر منهنجي ڪوشش بهرحال اها ئي رهندي آهي ته ڪنهن نئين جهان کي پسڻ پرکڻ جو موقعو ڪڏهن به نه وڃائيان، ان سلسلي ۾ ڦڪڙ هوندي به ڪنهن نه ڪنهن نموني سونهاري سنڌ سان گڏ پياري پاڪستان جي چڱن خاصن علائقن جي ڌوڙ لتاڙي چڪو آهيان. هونئن هر ماڻهونءَ وانگر هوائي سفر ڪرڻ جو خواهشمند ته هوم پر پوري حياتيءَ ۾ اهڙو اتفاق جڙي نه سگھيو هيو، اجھو گذريل ڪجھ ڏينهن ۾ ان سفر ڪرڻ جا ڪجھ موقعا ملي سگھيا آهن ۽ مون به انهن مان خوب مزو ماڻيو آهي. جهاز جو سفر مهانگو آهي، ان کي برداشت ڪرڻ مون جهڙي انسان لاءِ مشڪل آهي پر مون محسوس ڪيو آهي ته کڻي جو  اهو مهانگو آهي پر ريل ۽ بس رستي ٿيندڙ سفرن ۾ جسماني ۽ ذهني اذيتن جو ڪاٿو لڳائجي ته پوءِ اهوسفر به گھٽ مهانگو لڳندو. جيڪي وقت جو قدر ڄاڻڻ سان گڏ، مليل وقت مان فائدو حاصل ڪرڻ جا سمورا گُر سکيل آهن ته انهن لاءِ هوائي جهاز جو ڪرايو ته هڪ انتهائي معمولي مسئلو آهي، اهي جهاز جو ڏهه هزارڪرايو ڀري ڏينهن ڏيڍ جي بچت ڪري ويهه هزار ڪمائي وٺندا آهن. حقيقت ۾ جهاز جو سفر هنن لاءِ هاڻي عياشي گھٽ پر ضرورت وڌيڪ آهي. ھونئن اسان عام پاڪستانين ۽ خاص ڪري سنڌ وارن وٽ جيڪا سستي ۾ سستي شيءِ آهي جنهن کي بنا ڪنهن مقصد جي زيان ڪرڻ کي پنهنجو قومي فرض سمجهندا آهيون اهو آهي ئي وقت! اسان جي نوجوانن لاءِ ته اهوئي وڏو مسئلو هوندو آهي ته ٽائيم ڪيئن پاس ڪن؟ سو وقت جو ڳلو گھٽڻ لاءِ انهن کي تمام گھڻا پاپڙ پيلڻا پوندا آهن.  ڪلاڪن جا ڪلاڪ گٺل پيٺل انڊين فلمون وري وري ڏسندا آهن، پب جي جھڙين راندين ۾ رات کي ڏينهن ڪري ڇڏيندا آهن، واهيات ويب سائيٽس جي وزٽ ڪري نه رڳو پئسا زيان ڪندا آهن پر ان سان گڏ پنهنجو ذهن گند سان ڀري صحت به پيا برباد ڪندا آهن، ڪرڪيٽ راند پنجن ڏينهن جي هجي يا ٽوينٽي ٽوينٽي جا پندرهن ڏينهن تائين هلندڙ ٽورنامنٽ ھجن، ڪوشش ڪري هڪ راند به نه گسائيندا آهن ۽ ريسلنگ جهڙي راند کي ڀلا اهي ڪيئن ٿا نظر انداز ڪري سگھن! مون اڪثر ڏٺو آهي ته چڱا ڀلا ڏسڻا وائسڻا ماڻهون ان مرض ۾ مبتلا ٿي چڪا آهن ۽ کين نه رڳو انهن مسٽنڊن جا نالا ياد آهن پر کين اها به خبر هوندي آهي ته ڪير ڪهڙي ٽولي سان واسطو ٿو رکي ۽ سندس اڄ ڪلهه ڪنهن سان معاشقو هلندڙ آهي. سو منهنجي ايڏي وڏي تمهيد جو مقصد هيءَ آهي ته دنيا لاءِ جيڪا تمام گھڻي قيمتي شيءِ آهي جنهن کي بچائڻ لاءِ  اھي هوائي جهاز جي ڀاڙي کي به سستو سمجھندا آهن، پاڻ وٽ جهڙوڪر اهو بيڪار وکر آهي!

 

  منهنجو مشاهدو آهي ته اهي ماڻهون، ٻار يا عورتون جيڪي گھڻو سفر ڪيل هوندا آهن يا ڪندا رهندا آهن ته منجھن بلا جي خوداعتمادي اچي ويندي آهي، مختلف ماڻهن، ماڳن مڪانن کي اکين سان ڏسڻ ۽ پرکڻ ڪري اهي  تمام گھڻي ڄاڻ به حاصل ڪري وٺندا آهن. هي پنهنجي ملڪ تي حڪمراني ڪندڙ پنجابي يا پٺاڻ ڀائر سڄو ڏينهن ملڪ جي هڪ حصي کان ٻئي طرف ۽ اتان کان وري ٽئين طرف پيا اچن وڃن ته ڇا وٽن پئسو ۽ وقت آهي جو پيا زيان ڪن، نه هرگز نه، ٻين ڳالهين سان گڏ سندن ان تحرڪ به کين اڳتي آندو آهي. هينئر مس مس سنڌين دنيا گھمڻ، ڌنڌو ڌاڙي ڪرڻ يا اعلى تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ گھر جي چانئٺ ڇڏي پرڏيهه وڃڻ جي جرئت ڪرڻ سکيو آهي. منهنجي خواهش آهي ته اسان جي سنڌين کي ملڪ ۽ پوري دنيا جي چپي چپي ۾ گھمڻ ڦرڻ سان گڏ ڌنڌي ڌاڙيءَ لاءِ يا نوڪرين جي سلسلي ۾ پکڙجي وڃڻ گھرجي. شل ڪو ڏينهن اهڙو اچي ته لاهور، پنڊي، اسلام آباد. پشاور، ڪوئيٽا ۾ به اسان سنڌي ماڻهن جا علائقا هجن، لنڊن، نيويارڪ، پئرس، ٽوڪيو، سئزرلينڊ، تائين اسان پکڙيل هجون، جيئن ڪراچيءَ ۾ ٻيون ٻوليون ڳالهائيندڙن جا اسڪول آهن ڪڏهن ڪو سڀاڳو ڏهاڙو اهڙو اچي ته پشاور، پنڊي، اسلام آباد، لاهور، فيصل آباد ۽ ملتان ۾ پڻ سنڌي ميڊيم اسڪول قائم ٿين ۽ اسان جا ٻارڙا پنهنجي مادري ٻوليءَ ۾ جٿ ڪٿ تعليم حاصل ڪن، اهو تڏهن ئي ممڪن آهي جڏهن اسان وقت جي اهميت ۽ افاديت کي سمجھي ان کي جائز نموني استعمال ڪرڻ سکنداسين ۽ ان سکيا جو پهريون ڪم آهي سفر، لطيف سرڪار پنهنجي شاعريءَ ۾ اهڙن امر انسانن جي وڏي تعريف ڪئي آهي، جيڪي جبل، جھنگ، لڪ، ڀٽون لتاڙي، سمونڊ جي ويرين سان وڙهي ڪمائي ڪري ايندا آهن. مثال طور  هيٺ ٻه شعر سر سريراڳ مان پيش ڪيان ٿو؛

                         ” سي پوڄارا پر ٿيا، سمنڊ سيويو جن،

                         آندائون عميق مان، لالون مان لهرن،

                        ڪانهي قيمت تن، ملهه مهانگو ان جو.“

يا وري سندس هي خيال به ڪهڙو نه ساهه ۾ سانڍڻ جهڙو آهي؛

                        “ اِي گت غواصن، جيئن سمنڊ سوجھيائون،

                        پيهي منجھ  پاتار جي ماڻڪ ميڙيائون،

                       آڻي  ڏنائون، هيرا لعل هٿن ۾.“

ان کان سواءِ سر کاهوڙي ته آهي ئي جُنگ جوانن جي ذڪر فڪر سان ڀريل جيڪي ٻاروهي سفر ۾ هوندا آهن،

                  

                       ” سڪا منهن سندن پيرين پراڻا کيتڙا،

                     سا جوءِ ڏوري آيا سونهان جت منجھن،

                    ڳجھا ڳجھيون ڪن تهان پراهين پنڌ جون.“

     يا ور ي هي خيال به ڪيڏي نه معنى ٿو رکي؛

                     ” جت نه پکيءَ پير تت ٽمڪي باهڙي،

                      ٻيو ٻاريندوڪير، کاهوڙڪي کير ري.“

    

  مان مڃان ٿو ته ڪڏهن ڪڏهن اهي سفر انگريزيءَ وارا suffer  به بنجي پوندا آهن، پر ان کان گھٻرائڻ جي بدران ان کي هڪ قسم جي للڪار سمجهي منهن مقابل ٿجي. اڃ، بک، ٿڪاوٽ، بيزاري، گھر ڀاتين جي سڪ، سوڙهه سنگھيڙ، گھٽ آرام ۽ بيماريون به سفر جي ساٿ ۾ سلهاڙيل رهنديون آهن پر منزل ماڻڻ کان پوءِ جيڪو مزو آهي، ان جي ڀيٽ ۾ اهي ننڍڙيون شيون آهن. منزل کي اهي ئي ماڻيندا آهن، جيڪي مقدر جا سڪندر هوندا آهن.

 سنڌين ۾ مولى پاڪ تمام گھڻيون خوبيون رکيون آهن، بس محض گھر جي چلهه ڇڏڻ جي دير آهي ۽ هاڻي برف پگھرڻ شروع ٿي چڪي آهي. منھنجو فوجي ڀاڻيجو وليداد خان فوجي نوڪري ۾ لڳ ڀڳ سال تائين سياچن گليشير جي برفاني وادين ۾ گذاري آيو ھو. ڪٿي خيرپور ميرس جي ساڙيندڙ گرمي ۽ ڪٿي ٺنڍا ٺار اهي علائقا، پر اسان جي نوجوانن کي هر قسم جي حالتن سان منهن ٿيڻ ايندو آهي. مون کي ھڪ دفعي ڪوھ مري جي علائقي ڀورڀن ۾ قائم فائيو اسٽار پرل ڪانٽنينٽل ھوٽل ۾ آئيس ڪريم هلائندڙ ھڪ چانڊيو نوجوان مليو ھو، جنهن ٻڌايو هو تـ ھو اتي ٽريننگ تي آيل آهي. کيس هوٽل ۾ رهائش جي سهولت مليل آھي نـ ئي هوٽل وارا کيس ماني ٽڪي کائڻ جي سھولت ڏيندا آھن ھو اھا سکيا بنا ڪنھن معاوضي جي حاصل ڪري رھيو آھي. سندس وڌيڪ چوڻ هو ته ٽن مهينن جي ان سکيا بعد کيس ڪنهن به فائيو اسٽار هوٽل ۾ نوڪري ملي ويندي. ان سلسلي ۾ سندس عزم هو ته ڀلي کيس معاوضو يا ٻيون سهولتون نه ملن پر هو پنهنجي سکيا کي ڪڏهن به اڌ ۾ نه ڇڏيندو. اسان سنڌين کي گھر گھاٽ کي نه ڇڏڻ جا جيڪي طعنا ملندا آهن ته انهن جو جواب اهڙا جنگ جوان آهن. اهي اهڙا ڪردار آهن جيڪي قومن جا سفير هوندا آهن ۽ جڏهن به دشمن يا ساڙ سڙيل قوم جي ڪنهن اوڻائيءَ تي چٿر ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو آهي ته اهي جيئرا جاڳندا مثال ٿي سندن سامهون بيهي سندن بولتي بند ڪري ڏيکاريندا آهن. اسان جي نوجوانن لاءِ اهو چيو ويندو هيو ته اهي فوج جي نوڪريءَ مان لنوائيندا آهن، پر جڏهن کين اتي چانس مليو ته هنن ثابت ڪري ڏيکاريو ته اھو سراسر ڪوڙ آهي، اسان جو نوجوان ته تيار هو پر فوجي سروس ۾ سندن وڃڻ جا سمورا گس بند ڪيا ويا ھئا. جڏهن کين ٿورڙي به وٿي ڏني ويئي ته هنن ان مان ڀرپور لاڀ حاصل ڪيو ۽ اڄ ڪلهه پاڪ فوج ۾ هزارن جي تعداد ۾ سنڌي نوجوان خذمتون سرانجام ڏيئي نه صرف ملڪ ۽ قوم جو پر سنڌين جو ڳاٽ اوچو رکڻ وارا ڪارناما سرانجام ڏيئي رهيا آهن. سو ان ڪري اسان سڀني کي گھرجي ته گھرن ۾ ويهي کٽن ڀڃڻ بدران دنيا جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ ڌنڌي روزگار توڙي سير سفر لاءِ نڪري پئون. سفر ڪرڻ سان مٿي بيان ڪيل ڳالهين کان سواءِ معاشي مسئلن جا حل به نڪري پوندا آھن. سو اسان کي گھرجي ته ”اٿي رائو ريل ويٺلن تان واري وري“ جي مام کي پروڙي حق جو نعرو هڻي ميدان ۾ نڪري پوري دنيا کي فتح ڪريون.