ڪنڊا مون پيرن ۾ توڙي لک لڳن

ڇوليون

گل ڪٽوھر

اڄ مان اوھان سان دل جو ڳالھيون ڪرڻ ٿو چاھيان، جيڪي ٻڌي اوھان کي حيرت ٿيندي ۽ اوھان سوچڻ لڳندا تـ ڇا واقعي اھو سچ بـ آھي يا ڪو زٽ آھي. اھي انوکيون ڳالھيون ٿي سگھي ٿو اوھان کي صفا زھر لڳن ۽ اوھان سوچيو تـ جي مان اوھان جي سامھون ھجان تـ لٺ کڻي مون تي صفا بيھجي وڃون يا ٿي سگھي ٿو اوھان کي مون تي پيار پڻ اچي وڃي. بس اھو سمجھي مان ھي عمل ڪيان پيو تـ شل ڪا ھڪ اڌ ڳالھ بـ اوھان جي سمجھ ۾ اچي وڃي تـ مان ائين سمجھندس تـ منھنجي ڪمائي صاب پئي. ھونئن سنڌي ماڻھو ٻڌل سڌل مصالحي دار ڳالھين تي اکيون پوري اعتبار ڪندآ آھن آھي پر جيڪي حقيقتون ھونديون آھن انھن کي مڃڻ يا سمجھڻ کان بنھ نابري واري بيھندا آھن. ائين آھي يا نـ؟ مثال طور جيڪڏھن ڪنھن جو ڪو گڏھ مري پوي ۽ ھو ان جي قبر جوڙي ان مٿان پڙ رکي ويھي رھي تـ ڪجھ ڏينھن اندر سنڌي سٻاجھڙا ان درگاھ تي پٽ جي اولاد ڳنھڻ لاءِ باسون باسڻ ھليا ايندا. اسان پنھنجي عظيم انسانن مرشد لطيف، سچل سائين، شاھ عنايت شھيد، شھيد ڀٽو، شھيد بي نظير، شھيد فاضل راھو جھڙن امر ڪردارن پاران ادا ڪيل عظيم ڪمن ڪارين، تخليق کي وساري انھن متعلق عجيب غريب ڏند ڪٿائن تي اعتبار ڪري سندن اصلي عظمت تي ڳاڙھا نشان لڳائي ڇڏيا آھن. مرشد لطيف جي درگاھ تي زيارت ڪرڻ وارن مان ڪيترن جي گهرن ۾ سندس رسالو موجود ھوندو؟ جنھن لاءِ پاڻ چئي ويا آھن تـ ” جي تو بيت ڀائين سي آيتون آھين، نيو من لائين پريان سندي پار ڏي“ اسان لطيف کي پير سمجھي سندس اڱڻ تي ويندا آھيون جتي لطيفي لات ڪندڙ فقيرن پاران ذڪر فڪر ٻڌڻ لاءِ ضرور ترسندا آھيون ڀلي ان جو اکر سمجھ ۾ نـ اچي. ڇو تـ پاڻ مان گهڻا تڻا اھا لطيفي لات ثواب حاصل ڪرڻ لاءِ ٻڌندا آھن. ھاڻي لطيفي لات ڪندڙ اھي فقير پڻ تمام گهڻُو زماني ساز ٿي پيا آھن، انھن اتي ڌاڳن ڦيڻن تي شوڪارا ڦوڪارا ھڻي پنھنجو دڪان کوليو آھي. ھو انھن ڌاڳن ڦيڻن کي عطائي ڊاڪٽرن پاران ھر مريض کي ڳاڙھي دوا جو مھلول پيارڻ وانگر سڀني مرضن جي علاج لاءِ اڪسير ڪري وڪڻندا آھن. سندن خاص خريدار انڌن عقيدن جون ماريل ٻھراڙين جون مايون ھونديون آھن جن کي اسان جي نام نھاد غيرت مند مردن، جاھل ملن مولوين جي واعظن جي اثر ڪري، گھر جي چئن ڀتين ۾ قيد ڪري، علم، عقل، ڏاھپ کان وانجھو رکيو آھي. ھتي لطيفي لات تي لھر ڪندڙ عورتن کي بـ ڏٺو ويندو آھي جن جي لاءِ سنڌي ماڻھن اھو مشھور ڪري ڇڏيو آھي تـ مٿن جنن جو سايو آھي ۽ جن ڪڍرائڻ لاءِ ھتي ايندا آھن. جيئن تـ جنن ڪڍرائڻ لاءِ جيڪا اسپشلائيزيشن آھي اھا تـ پير گاجي شاھ وٽ آھي پر ان تائين جيڪڏھن ڪنھن جي پھچ ناھي تـ پاڙي جي ڪنھن پير يا لطيف جي درٻار تي ان جون فرنچائيز قائم ڪيون ويون آھن ۽ سنڌ جا ماڻھو انھن مان فيضياب پيا ٿيندا آھن. اسان جي تر ۾ شادي شھيد جي مزار تي ھڪ مجاور جيڪو جنسي مريض ھو اھو ماڻھن جي اڌ مٿي جي سور جو علاج ڪاتيءَ سان ڪٽي ڪندو ھو. ھڪ پريالوءَ جو نوجوان مون کي ھڪ دفعي اسان جي خانداني قبرستان واري پير شاھنودي بادشاھ جي درٻار ۾ مليو ھو جيڪو پريالوءِ کان پنھنجي سائيڪل تي چڙھي شاھنودي بادشاھ کان پٽ جي اولاد جي بشارت وٺڻ لاءِ اتي ٻن راتين کان ترسيو پيو ھو. روھڙي جابلو سلسلي ۾ اڪيچار اھڙا پير آھن. انھن ۾ ھڪ علي علمدار جي پڻ آھي، ان جي قبر پنجاھ فوٽ ڊگھي آھي. اھا قبر ھڪ علم پاڪ جي آھي. علم جڏھن زبون حالت ۾ پھچي ويو ھو تـ ان کي اتي دفن ڪري قبر جوڙي ويئي ھئي ۽ ھاڻي اھا ھڪ سدا آباد درٻار جي حيثيت ماڻي چڪو آھي اتي جڏھن اسان گھمڻ ويا ھئاسين تـ ڳوٺ لاڻيشن ڪوٽ ڏجي جو نوجوان اڄڻ مليو ھو جيڪو سخت بيمار ھو ۽ پنھنجي بيماريءَ جي علاج واسطي ٽن راتين کان اتي درٻار ۾ ترسيو پيو ھو پر اسان جي اتي وڃڻ تائين کيس ڪا بشارتڙي ملي نـ سگھي ھئي. خيرپور ۽ سکر جي وچ ۾ ھڪ درگاھ آھي جتي باس باسڻ ۽ پوري ٿيڻ بعد ھڪ عدد گڏھ پير صاحب کي دان ڪبو آھي. پاڻ سوشل ميڊيا تي گھڙيالن وارو پير سان گڏ کنڀا پير پڻ ضرور ڏٺو ھوندو. مون ڪيترا ڀيرا نوجوان سھڻين ڇوڪرين کي سچل ۽ لطيف جي درگاھن تي لھر ڪندي اکين سان ڏٺو آھي ۽ انھن ۾ اڪثريت وري بلوچ ذاتين وارن گھراڻن جي عورتن جي ھوندي آھي. دنيا وڃي ڪاٿي کان ڪاٿي پھتي آھي ۽ اسان اڃا تائين اڻ ڏٺل جنن ڀوتن کان جان آجي ڪري ناھيون سگھيا. جيتوڻيڪ انھن جنن ڀوتن کان وڌيڪ خطرناڪ، ھاڃيڪار تـ پنھجا سردار، وڏيرا، ڀوتار، جاگيردار، پير، مير، سيد، سياستدان، ملان مولوي، ڀوپا، درگاھن جا متولي وغيرھ آھن. پاڻ سڀ ھڪ ماڻھو مار ماحول ۾ گذاريون ٿا جتي ھٿرادو ذھانت جي ماھر ڊاڪٽر اجمل ساوند، دلير صحافي نصراللھ گڏاڻي، جان محمد مھر، ناظم جوکيو، ڊاڪٽر شاھنواز ڪنڀر، سائين ابراھيم جويو، شيخ اياز، امرجليل، سائين عطامحمد ڀنڀرو، سائين جي ايم سيد، رسول بخش پليجو جھڙن جي ڪائي گنجائش ناھي انھن مٿان ابوجھل جي اولاد ڪفر جون فتوائون جاري ڪري کين مارڻ جون فتوائون جاري ڪرائيندي رھي آھي. ھتي اسي سالن جي عمر ۾ سورھن سالن جي نينگريءَ سان شادي ڪرڻ وارو ميان مٺو تمام وڏو مجاھد مسلمان آھي، جيڪو ھندو نياڻين کي اغوا ڪرائي کين بليڪ ميل ڪري ڪلمي جا ٻـ ٻول پڙھائي، نڪاح جو ڊرامو رچائي کين وحشي ۽ جنسي درندن آڏو ڦٽي ڪرڻ وارو ڪم ڪندو آيو آھي. ھتي پاڻ سڀ ڪيڙا مڪوڙا آھيون، پنھنجو جيئڻ ۽ پنھنجو مرڻ ڪا معنى نـ ٿو رکي. گذريل ڪجھ سالن ۾ برساتن ۽ ٻوڏن ۾ پاڻ سڀ اھو عمل اکين سان ڏسي چڪا آھيون. ھڪ پاسي اڌ سنڌ دربدر خاڪ بشر ھئي تـ ٻئي پاسي اسان جا آقا پرڏيھي امداد کي ڪيڪ پيس سمجھي نيرن ۾ واپرائيندا ھئا. زندگي جي تـ ڪنھن کي ڪا خبر ناھي پر پاڻ سنڌ وارا غزا جي پٽيءَ ۾ اسرائيل ۽ آمريڪا جي بارود ۾ سڙندڙ، پڄرندڙ، مرندڙ فلسطينن وانگر صفا آزاد آھيون. جيئن مسلمان ملڪن جي حاڪمن ۽ دنيا جي اڪثر ظالم حڪومتن کي فلسطينين تي ڪو ڪھڪاءُ نـ ٿو اچي ان نموني ھتي پاڻ مٿان جيڪي نامراد ٿاڦيا ويا آھن انھن کي سنڌين جو ڪو ھيڻو حال نظر ڪونـ پيو اچي.  پنھنجو ماڻھو مار ماحول آھي جنھن ۾ سردارن، جاگيردارن، پيرن ۽ وڏن سياستدانن کي ڇڏي باقي سمورا انسان رڍن ۽ ٻڪرين واري زندگي گذارڻ لاءِ آزاد ڇڏيا ويا آھن. ھنن سنڌ کي ھڪ اونھي انداھي کڏ جھڙو خطرناڪ خطو بڻائي رکيو آھي جتي ڌاڙيل، ڦورو، منشيات فروش، وياج خور ماڻھو زھريلن نانگن ۽ وڇوئن وانگر عام انسانن کي ڏنگين ٿا ۽ حاڪم طبقا مٿن گھور گھور پيا وڃن ۽ کين کير پيا پيارين ۽ سموري سماج اندر کين معبتر بڻائي پيش پيا ڪن. اسان سنڌ وارن جي تنقيدي سوچ کي صفا تالا لڳل ٿا نظر اچن. اسان جي ان اٻوجھائپ مان عيار مڪار، چالاڪ، حرفتي، خود غرض سياستدانن، ملن مولوين، ذاڪرن، نام نھاد صوفين، ڪامريڊن، ڪامورن خوب خوب ڪمايو آھي. اسان ھر دفعي زھريلن نانگن کي پنھنجن جھولين ۾ نپايو آھي، انھن جا زھريلا ڏنگ سٺا آھن پر اسان اھي ڏنگ سھندي وري وري انھن کي پنھنجي سر جو تاج بڻايو آھي ۽ مون کي نـ ٿو لڳي تـ ويجھي مستقبل ۾ اسان جا سنڌي سٻاجھڙا انھن زھريلين جراثيمن مان پنھنجي جند آجي ڪري سگھڻ جھڙا ٿي سگھندا ڇو تـ سنڌ مان معياري تعليم گڏھ جي مٿي تان سڱن وانگر گم ڪئي ويئي آھي، منشيات فروشن کي کليل ڇوٽ ڏني ويئي آھي، ڪو صحت گهر ناھي، جيڪڏھن آھي تـ دوائون ناھن، ڊاڪٽر قاصائي بڻجي پيا آھن، شھرن ۽ ٻھراڙين جا روڊ رستا گند ۽ گٽر جي پاڻيءَ سان ملي گندگي جو شاھڪار ٿي پيا آھن، بي روزگاري عام آھي، ھاڻي چوريون، ڦرون، ڌاڙا، قتل، بدامني روزمرھ جي زندگيءَ جو حصو بڻجي پيا آھن.  سو اھڙي ماحول ۾ ڪا منطقي، سائنسي، تاريخي حقيقت بيان ڪرڻ ۽ اھو سمجھڻ تـ پنھنجا سنڌي سٻاجھڙا ان تي ڪو ڌيان ڌريندا ٻٻرن مان ٻير گھرڻ برابر ٿو لڳي. سنڌي ماڻھن کي ملان اسد اللھ کھڙي جھڙا مذھبي مشڪرا گھربل آھن جيڪي جنسي لطيفا ٻڌائيندا آھن تـ سڀ ڏند ٽيڙي کيس ڀرپور داد ڏيندا آھن، پر علم، عقل، ڏاھپ، منطق، سائنس، حقيقت تي مدار رکندڙ ڳالھيون ٻولھيون بنھ زھر لڳنديون آھن. دنيا جي گولي تي شايد اسان سنڌي شايد واحد اھا قوم آھيون جنھن کي پنھنجي جھالت سان غلاميءَ سان، ذلالت سان، اٻوجھائپ سان، غربت سان عشق جي حد تائين پيار آھي. سنڌ جو درد رکندڙ حقيقي سنڌ دوست ۽ عوام دوست باشعور فردن کي ان سلسلي ۾ وڏي جاکوڙ ڪرڻ جي اشد ضرورت آھي ۽ کين لطيف سائين جي ھن بيت ۾ لڌل خواب جي ساڀيان ٿيڻو پوندو تـ؛   

  ڪنڊا مون پيرن ۾ توڙي لک لڳن، آڱر آڱوٺي نـ مڙي ڇپون پيرن ڇنن، ويندي ڏانھن پرين جتي جات نـ پائيان.

 

اٿي رائو ريل، ويٺلن تان واري وري

ڇوليون

گل ڪٽوھر

 سفر ڪندي سکڻ، پرکڻ ۽ مشاهدي ڪرڻ جا کوڙ سارا موقعا ملندا آهن. سفر ڪندي مختلف خيالن، سوچن، ٻولين ۽ تجربن وارا ماڻهون ملي ئي ويندا آهن ۽ حالي احوالي ٿيندي کانئن کوڙ ساريون نيون ڳالهيون سکي سگھجڻ جا امڪان هوندا آهن. اهي جيڪي وڏا سياستدان آهن، واپاري آهن، انٽرنيشنل ۽ نيشنل ڪمپنين جا ڪارندا آهن اهي سدائين چرپر ۾ رهندا آهن، پنهنجن مقصدن جي حاصلات لاءِ دنيا جي هڪ ڪنڊ کان ٻي ڪنڊ تائين سندن سفر سدا جاري ۽ ساري رهندو آهي ان ڪري سندن مشاهدو تمام تيز هوندو آهي اهي ڪنهن ماڻهون کي ڏسندي ئي سمجھي ويندا آهن ته اهو ڪهڙي قسم جو انسان آهي، انهن کي ڌوڪو ڏيڻ يا کين ڪنهن به ڪم ۾ چت ڪرڻ جهڙوڪر ناممڪن هوندو آهي. اهي خوبيون هو سفر ڪندي، سفر دؤران پيش ايندڙ انيڪ واقعن جو مان سبق پرائيندي، جاگرافيائي ماحول جو مشاهدو ڪندي ۽ مختلف خيالن، سوچن، عادتن، هنرن جي مالڪ انسانن سان ملي ڪري حاصل ڪندا آهن.  مون ڏٺو آهي ته هر سفر ۾ ڪونه ڪو ڪم وارو ماڻهون ملي ئي ويندو آهي.

ھڪ دفعي سکر کان اسلام آباد وايا لاهور جي فلائيٽ ۾ وڃي رهيو هوس ته منهنجي پويان ويٺل هڪ واپاري پنهنجي موبائيل فون تي مسلسل واپاري معاملا اڪلائي رهيو هو ۽ هو پنهنجو قيمتي وقت ضايع ٿيڻ کان بچائي ان کي سڦل ڪري رهيو هو. گذريل دفعي جڏهن ريل رستي لاهور وڃي رهيو هوس ته هندو واپاري نوجوان مليا هيا ۽ اهي ملندا ئي رهندا آهن جو مال خريد ڪرڻ، وڪڻڻ ۽ ڪاروباري معاملا اڪلائڻ لاءِ ئي اهي مسلسل تحرڪ ۾ رهندا آهن، بيشڪ تحرڪ ئي زندگي آهي، تحرڪ سان ئي تبديلي ايندي آهي، بيٺل پاڻي ڌپ ڪري ويندو آهي ۽ ان ۾ ڪيئي زهريلا جراثيم پيدا ٿي پوندا آهن، ويٺلن تي واري وري ويندي آهي منزل اهي ماڻيندا آهن جيڪي رَندن تي روئندا آهن يا پنهونءَ جي پچار ۾ جھرجھنگ، جبل، لڪَ سَر ڪندا آهن ۽ وڻجارا بڻجي سمونڊ سوجھيندا آهن ان ڪري اسان مان هرڪنهن کي سفر جو ڪوبه موقعو ضايع نه ڪرڻ گھرجي. منهنجو شمار ڪو اهڙن ماڻهن ۾ به ناهي جيڪي تواتر سان سفر  ڪندا آهن، پر منهنجي ڪوشش بهرحال اها ئي رهندي آهي ته ڪنهن نئين جهان کي پسڻ پرکڻ جو موقعو ڪڏهن به نه وڃائيان، ان سلسلي ۾ ڦڪڙ هوندي به ڪنهن نه ڪنهن نموني سونهاري سنڌ سان گڏ پياري پاڪستان جي چڱن خاصن علائقن جي ڌوڙ لتاڙي چڪو آهيان. هونئن هر ماڻهونءَ وانگر هوائي سفر ڪرڻ جو خواهشمند ته هوم پر پوري حياتيءَ ۾ اهڙو اتفاق جڙي نه سگھيو هيو، اجھو گذريل ڪجھ ڏينهن ۾ ان سفر ڪرڻ جا ڪجھ موقعا ملي سگھيا آهن ۽ مون به انهن مان خوب مزو ماڻيو آهي. جهاز جو سفر مهانگو آهي، ان کي برداشت ڪرڻ مون جهڙي انسان لاءِ مشڪل آهي پر مون محسوس ڪيو آهي ته کڻي جو  اهو مهانگو آهي پر ريل ۽ بس رستي ٿيندڙ سفرن ۾ جسماني ۽ ذهني اذيتن جو ڪاٿو لڳائجي ته پوءِ اهوسفر به گھٽ مهانگو لڳندو. جيڪي وقت جو قدر ڄاڻڻ سان گڏ، مليل وقت مان فائدو حاصل ڪرڻ جا سمورا گُر سکيل آهن ته انهن لاءِ هوائي جهاز جو ڪرايو ته هڪ انتهائي معمولي مسئلو آهي، اهي جهاز جو ڏهه هزارڪرايو ڀري ڏينهن ڏيڍ جي بچت ڪري ويهه هزار ڪمائي وٺندا آهن. حقيقت ۾ جهاز جو سفر هنن لاءِ هاڻي عياشي گھٽ پر ضرورت وڌيڪ آهي. ھونئن اسان عام پاڪستانين ۽ خاص ڪري سنڌ وارن وٽ جيڪا سستي ۾ سستي شيءِ آهي جنهن کي بنا ڪنهن مقصد جي زيان ڪرڻ کي پنهنجو قومي فرض سمجهندا آهيون اهو آهي ئي وقت! اسان جي نوجوانن لاءِ ته اهوئي وڏو مسئلو هوندو آهي ته ٽائيم ڪيئن پاس ڪن؟ سو وقت جو ڳلو گھٽڻ لاءِ انهن کي تمام گھڻا پاپڙ پيلڻا پوندا آهن.  ڪلاڪن جا ڪلاڪ گٺل پيٺل انڊين فلمون وري وري ڏسندا آهن، پب جي جھڙين راندين ۾ رات کي ڏينهن ڪري ڇڏيندا آهن، واهيات ويب سائيٽس جي وزٽ ڪري نه رڳو پئسا زيان ڪندا آهن پر ان سان گڏ پنهنجو ذهن گند سان ڀري صحت به پيا برباد ڪندا آهن، ڪرڪيٽ راند پنجن ڏينهن جي هجي يا ٽوينٽي ٽوينٽي جا پندرهن ڏينهن تائين هلندڙ ٽورنامنٽ ھجن، ڪوشش ڪري هڪ راند به نه گسائيندا آهن ۽ ريسلنگ جهڙي راند کي ڀلا اهي ڪيئن ٿا نظر انداز ڪري سگھن! مون اڪثر ڏٺو آهي ته چڱا ڀلا ڏسڻا وائسڻا ماڻهون ان مرض ۾ مبتلا ٿي چڪا آهن ۽ کين نه رڳو انهن مسٽنڊن جا نالا ياد آهن پر کين اها به خبر هوندي آهي ته ڪير ڪهڙي ٽولي سان واسطو ٿو رکي ۽ سندس اڄ ڪلهه ڪنهن سان معاشقو هلندڙ آهي. سو منهنجي ايڏي وڏي تمهيد جو مقصد هيءَ آهي ته دنيا لاءِ جيڪا تمام گھڻي قيمتي شيءِ آهي جنهن کي بچائڻ لاءِ  اھي هوائي جهاز جي ڀاڙي کي به سستو سمجھندا آهن، پاڻ وٽ جهڙوڪر اهو بيڪار وکر آهي!

 

  منهنجو مشاهدو آهي ته اهي ماڻهون، ٻار يا عورتون جيڪي گھڻو سفر ڪيل هوندا آهن يا ڪندا رهندا آهن ته منجھن بلا جي خوداعتمادي اچي ويندي آهي، مختلف ماڻهن، ماڳن مڪانن کي اکين سان ڏسڻ ۽ پرکڻ ڪري اهي  تمام گھڻي ڄاڻ به حاصل ڪري وٺندا آهن. هي پنهنجي ملڪ تي حڪمراني ڪندڙ پنجابي يا پٺاڻ ڀائر سڄو ڏينهن ملڪ جي هڪ حصي کان ٻئي طرف ۽ اتان کان وري ٽئين طرف پيا اچن وڃن ته ڇا وٽن پئسو ۽ وقت آهي جو پيا زيان ڪن، نه هرگز نه، ٻين ڳالهين سان گڏ سندن ان تحرڪ به کين اڳتي آندو آهي. هينئر مس مس سنڌين دنيا گھمڻ، ڌنڌو ڌاڙي ڪرڻ يا اعلى تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ گھر جي چانئٺ ڇڏي پرڏيهه وڃڻ جي جرئت ڪرڻ سکيو آهي. منهنجي خواهش آهي ته اسان جي سنڌين کي ملڪ ۽ پوري دنيا جي چپي چپي ۾ گھمڻ ڦرڻ سان گڏ ڌنڌي ڌاڙيءَ لاءِ يا نوڪرين جي سلسلي ۾ پکڙجي وڃڻ گھرجي. شل ڪو ڏينهن اهڙو اچي ته لاهور، پنڊي، اسلام آباد. پشاور، ڪوئيٽا ۾ به اسان سنڌي ماڻهن جا علائقا هجن، لنڊن، نيويارڪ، پئرس، ٽوڪيو، سئزرلينڊ، تائين اسان پکڙيل هجون، جيئن ڪراچيءَ ۾ ٻيون ٻوليون ڳالهائيندڙن جا اسڪول آهن ڪڏهن ڪو سڀاڳو ڏهاڙو اهڙو اچي ته پشاور، پنڊي، اسلام آباد، لاهور، فيصل آباد ۽ ملتان ۾ پڻ سنڌي ميڊيم اسڪول قائم ٿين ۽ اسان جا ٻارڙا پنهنجي مادري ٻوليءَ ۾ جٿ ڪٿ تعليم حاصل ڪن، اهو تڏهن ئي ممڪن آهي جڏهن اسان وقت جي اهميت ۽ افاديت کي سمجھي ان کي جائز نموني استعمال ڪرڻ سکنداسين ۽ ان سکيا جو پهريون ڪم آهي سفر، لطيف سرڪار پنهنجي شاعريءَ ۾ اهڙن امر انسانن جي وڏي تعريف ڪئي آهي، جيڪي جبل، جھنگ، لڪ، ڀٽون لتاڙي، سمونڊ جي ويرين سان وڙهي ڪمائي ڪري ايندا آهن. مثال طور  هيٺ ٻه شعر سر سريراڳ مان پيش ڪيان ٿو؛

                         ” سي پوڄارا پر ٿيا، سمنڊ سيويو جن،

                         آندائون عميق مان، لالون مان لهرن،

                        ڪانهي قيمت تن، ملهه مهانگو ان جو.“

يا وري سندس هي خيال به ڪهڙو نه ساهه ۾ سانڍڻ جهڙو آهي؛

                        “ اِي گت غواصن، جيئن سمنڊ سوجھيائون،

                        پيهي منجھ  پاتار جي ماڻڪ ميڙيائون،

                       آڻي  ڏنائون، هيرا لعل هٿن ۾.“

ان کان سواءِ سر کاهوڙي ته آهي ئي جُنگ جوانن جي ذڪر فڪر سان ڀريل جيڪي ٻاروهي سفر ۾ هوندا آهن،

                  

                       ” سڪا منهن سندن پيرين پراڻا کيتڙا،

                     سا جوءِ ڏوري آيا سونهان جت منجھن،

                    ڳجھا ڳجھيون ڪن تهان پراهين پنڌ جون.“

     يا ور ي هي خيال به ڪيڏي نه معنى ٿو رکي؛

                     ” جت نه پکيءَ پير تت ٽمڪي باهڙي،

                      ٻيو ٻاريندوڪير، کاهوڙڪي کير ري.“

    

  مان مڃان ٿو ته ڪڏهن ڪڏهن اهي سفر انگريزيءَ وارا suffer  به بنجي پوندا آهن، پر ان کان گھٻرائڻ جي بدران ان کي هڪ قسم جي للڪار سمجهي منهن مقابل ٿجي. اڃ، بک، ٿڪاوٽ، بيزاري، گھر ڀاتين جي سڪ، سوڙهه سنگھيڙ، گھٽ آرام ۽ بيماريون به سفر جي ساٿ ۾ سلهاڙيل رهنديون آهن پر منزل ماڻڻ کان پوءِ جيڪو مزو آهي، ان جي ڀيٽ ۾ اهي ننڍڙيون شيون آهن. منزل کي اهي ئي ماڻيندا آهن، جيڪي مقدر جا سڪندر هوندا آهن.

 سنڌين ۾ مولى پاڪ تمام گھڻيون خوبيون رکيون آهن، بس محض گھر جي چلهه ڇڏڻ جي دير آهي ۽ هاڻي برف پگھرڻ شروع ٿي چڪي آهي. منھنجو فوجي ڀاڻيجو وليداد خان فوجي نوڪري ۾ لڳ ڀڳ سال تائين سياچن گليشير جي برفاني وادين ۾ گذاري آيو ھو. ڪٿي خيرپور ميرس جي ساڙيندڙ گرمي ۽ ڪٿي ٺنڍا ٺار اهي علائقا، پر اسان جي نوجوانن کي هر قسم جي حالتن سان منهن ٿيڻ ايندو آهي. مون کي ھڪ دفعي ڪوھ مري جي علائقي ڀورڀن ۾ قائم فائيو اسٽار پرل ڪانٽنينٽل ھوٽل ۾ آئيس ڪريم هلائندڙ ھڪ چانڊيو نوجوان مليو ھو، جنهن ٻڌايو هو تـ ھو اتي ٽريننگ تي آيل آهي. کيس هوٽل ۾ رهائش جي سهولت مليل آھي نـ ئي هوٽل وارا کيس ماني ٽڪي کائڻ جي سھولت ڏيندا آھن ھو اھا سکيا بنا ڪنھن معاوضي جي حاصل ڪري رھيو آھي. سندس وڌيڪ چوڻ هو ته ٽن مهينن جي ان سکيا بعد کيس ڪنهن به فائيو اسٽار هوٽل ۾ نوڪري ملي ويندي. ان سلسلي ۾ سندس عزم هو ته ڀلي کيس معاوضو يا ٻيون سهولتون نه ملن پر هو پنهنجي سکيا کي ڪڏهن به اڌ ۾ نه ڇڏيندو. اسان سنڌين کي گھر گھاٽ کي نه ڇڏڻ جا جيڪي طعنا ملندا آهن ته انهن جو جواب اهڙا جنگ جوان آهن. اهي اهڙا ڪردار آهن جيڪي قومن جا سفير هوندا آهن ۽ جڏهن به دشمن يا ساڙ سڙيل قوم جي ڪنهن اوڻائيءَ تي چٿر ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو آهي ته اهي جيئرا جاڳندا مثال ٿي سندن سامهون بيهي سندن بولتي بند ڪري ڏيکاريندا آهن. اسان جي نوجوانن لاءِ اهو چيو ويندو هيو ته اهي فوج جي نوڪريءَ مان لنوائيندا آهن، پر جڏهن کين اتي چانس مليو ته هنن ثابت ڪري ڏيکاريو ته اھو سراسر ڪوڙ آهي، اسان جو نوجوان ته تيار هو پر فوجي سروس ۾ سندن وڃڻ جا سمورا گس بند ڪيا ويا ھئا. جڏهن کين ٿورڙي به وٿي ڏني ويئي ته هنن ان مان ڀرپور لاڀ حاصل ڪيو ۽ اڄ ڪلهه پاڪ فوج ۾ هزارن جي تعداد ۾ سنڌي نوجوان خذمتون سرانجام ڏيئي نه صرف ملڪ ۽ قوم جو پر سنڌين جو ڳاٽ اوچو رکڻ وارا ڪارناما سرانجام ڏيئي رهيا آهن. سو ان ڪري اسان سڀني کي گھرجي ته گھرن ۾ ويهي کٽن ڀڃڻ بدران دنيا جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ ڌنڌي روزگار توڙي سير سفر لاءِ نڪري پئون. سفر ڪرڻ سان مٿي بيان ڪيل ڳالهين کان سواءِ معاشي مسئلن جا حل به نڪري پوندا آھن. سو اسان کي گھرجي ته ”اٿي رائو ريل ويٺلن تان واري وري“ جي مام کي پروڙي حق جو نعرو هڻي ميدان ۾ نڪري پوري دنيا کي فتح ڪريون.

 

 

 

 اظھار جي آزادي جي اھميت ۽ پاڪستان

ڇوليون

گل ڪٽوھر

جيستائين مان سمجھي سگھيو آھيان ڪنھن بـ ملڪ، قوم جي ترقيءَ جو سڀ کان اھم، سگھارو، ڪارائتو عمل اظھار جي آزاديءَ وارو ھوندو آھي. سورھين صديءَ کان اڳ تائين واري يورپ کي يار دوست ڊارڪ ايج مطلب ڪارو دؤر سڏيندا آھن. ان ڪاري دؤر ۾ اتي آزاديءَ سان ڳالھائڻ، حق جي ڳالھ ڪرڻ، دنيا جي ڪنھن اسرار کي پروڙي ان جي سچي پچي اھڙي تصوير ڏيکارڻ جيڪا تنھن وقت سماج تي قابض ڪليسائي بشپن ۽ پوپن جي ٻڌايل ڳالھين کي رد ڪندي ھئي تي مڪمل نموني پابندي لڳل ھئي. سندن مذھبي منھندارن جو چوڻ ھو تـ دنيا جھان لاءِ يسوع مسيح جيڪو بيان ڪري ويو آھي، اھو آخري سچ آھي ۽ ان جي تشريح ڪرڻ جو حق رڳو کين ئي آھي ڇو تـ مقدس انجيل کي اھي ئي سمجھي بيان ڪندا آھن. سندن وڌيڪ اھو بـ چوڻ ھو تـ انسان پيدا ٿيندي ئي گناھگار ھوندو آھي. سندن ان ڳالھ جي مخالفت سندن ئي صفن مان پيدا ٿيل بشپ ڪنگ مارٽن لوٿر سينئر اھو چئي ڪري ويو ھو تـ جيڪڏھن انسان پيدا ٿيندي ئي گناھگار آھي تـ توھان پڻ ان زمري ۾ اچو ٿا ۽ ڪنگ مارٽن لوٿر انھن سخت گير مذھبي ماڻھن خلاف بغاوت ڪندي انھن جي ڀيٽ ۾ مذھب جي روشن خيال تشريح ڪئي ھئي ۽ سندس ھزارين پوئلڳ پيدا ٿيا ھئا جن کي پروٽيسٽنٽ (مطلب احتجاج ڪندڙ) عيسائي طور سڃاتو ويندو آھي. ان اونداھي دؤر خلاف يورپ جي لکارين، ڪلاڪارن، فنڪارن، مذھبي ماڻھن، سائنسدانن سياسي اڳواڻن ٻـ صديون جدوجھد ڪري، وڏيون قربانيون ڏيئي جان آجي ڪئي ھئي ۽ ان کان پوءِ يورپ ۾ ڪليسا ۽ رياست ٻـ الڳ الڳ ادارن جي صورت ۾ ڪم ڪرڻ لڳي. ان کان پوءِ ساڳيو ڊارڪ ايج وارو يورپ ڪر کڻي جاڳي پيو ھو ۽ ترقيءَ جون منزلون وڏيون ٻرانگھون کڻي طئي ڪيون ھيون. پرنٽنگ مشين جي ايجاد ڪري اتي علم جو ڦھلاءُ تمام وسيع ٿي ويو ھو ۽ ان تائين عام ۽ خاص جي پھچ آسان ٿي ويئي ھئي. ڪلا کي، سائنسي ادارن کي، سياسي ادارن کي ڪم ڪرڻ سان گڏ اظھار جي آزادي ملي ھئي جنھن ڪري سندن سمجھ سوجھ بوجھ ۾ بي انتھا اضافو ٿي ويو ھو. اھو علم، فھم ۽ تنھن وقت جي جديد ٽيڪنالجي ھئي جنھن يورپ جي وڏن ملڪن جھڙوڪر برطانيا، فرانس ۽ جرمنيءَ کي ايترو سگھارو بڻائي ڇڏيو ھو تـ انھن دنيا جي مختلف ملڪ  کي پنھنجي ڪالوني بڻائي ڇڏيو ھو. ساڳيو وقت ھو تـ  مسلمان ملڪن جي سرواڻي ڪندڙ سلطنت عثمانيا پرنٽنگ مشين کي شيطاني مشين جي فتوا جاري ڪري مسلمانن کي ان کان پاسيرو رھڻ جا حڪمناما جاري ٿيا ھئا.  پوريون اڍائي صديون مسلمان ملڪ ۽ مسلمان قومون ان پنھنجي دؤر جي تمام ڪارائتي ايجاد کان محروم رھيا ھئا ۽ علم، سائنس کان پاسيرا رھڻ ڪري تمام ڪمزوري واري حالت ۾ ھليا ويا ھئا. اڍائي صدين بعد ان فتوا جي رد ٿيڻ کان پوءِ مسلمان ان پاسي رخ ڪيو ھو پر تيستائين دريا جي ھيٺيان تمام گهڻو پاڻي وھي چڪو ھو. 

ھي لفظ لکندي مون کي تمام گهڻو افسوس، دلي رنج ٿو ٿئي تـ پياري پاڪستان ۾ يورپ جو اھو ساڳيو ڊارڪ ايج اڄ بـ جاري آھي جنھن کي زبردستي لاڳو ڪيو ويو آھي. جيڪڏھن اردو محاوري وانگر ”يـ مونھ اور مسور کي دال“  وانگر اھي حال رھيا تـ تباھي ۽ بربادي اسان جي ملڪ جي نصيب ۾ جھڙوڪر رقم ڪئي ويئي آھي. اظھار جي آزادي کان سواءِ انسان ائين ھوندو آھي جيئن ڪنھن ڪنڊن ڀريل رستي تي اکيون ٻڌل انسان ھلي يا جيئن بنا بريڪ جي ڪا جيپ ھجي جيڪا ڪنھن جبل جي چوٽيءَ تان ھيٺ لھندي ھجي، يا ڪنھن زبردست واھ ڪناري اڪيلو کيڏندڙ معصوم ٻار ھجي.

پاڪستان اندر ڪوبـ مائي جو لعل مذھب جي آڙ ۾ ھلندڙ مشڪرين تي تبصرو ڪري نـ ٿو سگھي. ھتي سڀ مسلڪي سير نـ پر سوا سير آھن، انھن سان اختلاف رکڻ، کين ڪا نصيحت ڪرڻ جي ڪا گنجائش ناھي جيڪو ائين ڪندو تنھن کي عبرت جو نشان بڻايو ويندو. ماضيءَ ۾ پنجاب جي گورنر سلمان تاثير جو مثال پاڻ سڀني سامھون آھي. ان جو قاتل ممتاز قادري اڄ ڪالھ وڏي اللھ جي پھتل پير جو درجو حاصل ڪري چڪو آھي جيڪو مختلف ماڻھن جي خوابن ۾ تلوار ھٿن ۾ ڪري دشمنان دين کي للڪاريندو پيو وتي.

اوھان ڪنھن بـ فوجي آمر خلاف لکي نـ ٿا سگھو ڀلي اھو ايوب خان، يحى خان، ضياالحق، مشرف، باجوا يا حافظ صاحب ھجي. جيڪڏھن پاڪستان جي فوج نـ ھجي ھا تـ پاڪستان جا دشمن ۽ دين جا دشمن ھيل تائين اسان کي نيست ۽ نابود ڪري چڪا ھجن ھا، ان ڪري اوڀر پاڪستان ۾ جيڪي ڪجھ ٿيو، پاڪستان جا نوي ھزار فوجي جوان ھندستان وارن قيد ڪيا اھي سڀ افواھي ڳالھيون آھن انھن تي ڪنھن بـ قسم جو ڌيان ڌرڻ جي ڪا ضرورت ناھي. پاڪستان جا حاضر يا رٽائرڊ جرنل، ڪرنل، برگيڊيئر يا ليفٽيننٽ رھندڙ عملدار بلڊي سولين پاران مختلف ادارن ۾ ڪيل ڪرپشن جي خاتمي لاءِ پنھنجو خدمتون سرانجام پيا ڏين ان تي ڳالھائڻ مطلب پنھنجو پاڻ کي وائکو ڪرڻ جي برابر آھي.  

ھتي اوھان کي پاڪستان جي نصاب تي ڳالھائڻ جي ڪا اجازت ناھي. خاص ڪري پرائمري کان وٺي يونيورسٽي سطح تي پاڪستان اسٽڊي جي ڪورس جي ڪتابن ۾ جيڪي ڪجھ شامل آھي اھو پورو پورو سچ آھي، جنھن تي اکيون پوري سڀني کي ايمان آڻڻو پوندو. اوھان کي اھو تسليم ڪرڻو پوندو تـ محمد بن قاسم ھڪ عظيم سورمو ھو جنھن سنڌ کي فتح ڪري ڪفار جو خاتمو آڻي ھتي اسلام جي شمع روشن ڪئي، اوھان کي اھو پڻ تسليم ڪرڻو پوندو تـ سرسيد احمد خان دراصل پاڪستان جي بانين منجھان ھڪ ھو، ڀلي کڻي سندس دؤر ۾ ھن خطي ۾ رھندڙ ڪنھن ھڪ انسان جي ملائڪن کي ئي پاڪستان جي ڄاڻ نـ ھئي. ان کي خراج تحصين پيش ڪرڻ لاءِ پاڪستان جي وجود ۾ اچڻ جي 75 وين سالگرھ تي جيڪو يادگار نوٽ ڇاپيو ويو ھو جنھن ۾ قائد اعظم، علامـ اقبال سان گڏ سرسيد احمد خان جو نوراني فوٽو پڻ لڳايو ويو ھو تـ ان نوٽ کي اکين تي رکي چمڻ گهرجي. اوھان کي اھو پڻ بنا ڪنھن چون چران جي اھو تسليم ڪرڻو پوندو تـ پاڪستان جڙڻ کان پوءِ جيڪي دنگا فساد ٿيا ھئا جن ۾ ھندو، مسلمان ۽ سک ھزارن جي تعداد ۾ قتل ٿيا ھئا ۽ لڏ پلاڻ ٿي ھئي اصل ۾ اھا ئي پاڪستان جي جوڙڻ جي حقي قرباني ھئي. سنڌ جي سورھـ بادشاھ پير صاحب پاڳارو پاران انگريزن خلاف ھلايل عظيم ويڙھاند يا سنڌ اسمبليءَ مان سڀ کان پھرين پاڪستان جي حق ۾ بل پاس ڪرائيندڙ سائين جي ايم سيد، يا شير بنگال مولوي فضل حق جو ذڪر ڪرڻ ڪفر برابر ۽ پاڪستان سان غداري زمري ۾ ايندو. اوھان کي تسليم ڪرڻو پوندو تـ اوڀر پاڪستان جو ڪو وجود نـ ھو. اوھان کي تسليم ڪرڻ گهرجي تـ پاڪستان ۾ جيڪي سورما پيدا ٿيا اھي سڀ جو سڀ فوجي ھئا، سولين ليڊر تـ غدار ابن غدار ھئا ان ڪري انھن جي ذڪر ڪرڻ کان پاسو ڪيو وڃي.

پاڪستان ۾ اوھان بلوچستان جي مسئلي تي کلي ڳالھائي نـ ٿا سگھو، ڊاڪٽر اللھ نظر کي تـ وساري ڇڏيو اوھان سردار اڪبر بگٽي جي قتل کي شھادت چئي نـ ٿا سگھو، اوھان کي مري سردارن سردار شيرمحمد مري، سردار خيربخش مري کي ھرصورت ۾ پاڪستان جي دشمن ملڪن جو ايجنٽ چوڻو پوندو، ٻيو تـ ٺھيو اوھان جيڪڏھن نازڪ نفيس بلوچ نياڻي ڊاڪٽر ماھ رنگ بلوچ، بلوچستان جو وزير اعلى رھندڙ پيءُ ۽ پٽ عطااللھ مينگل ۽ سردار اختر مينگل کي شڪ جي نظرن سان ڏسڻو پوندو. بلوچستان، سنڌ ۽ ڪي پي ڪي جي سموري قدرتي معدنيات تي وفاق جو حق تسليم ڪرڻو پوندو.
پاڪستان اندر ڪو فرقيواراڻو مسئلو نـ اڳ ھو نـ ھاڻي آھي، اھا دشمن جي پروپينگنڊھ آھي ھتي ڪو گڊ يا بيڊ طالبان ناھن، ھا ھتي ملالـ يوسف زئي ۽ مشعال خان جھڙا غدار سو ضرور پيدا ٿيندا رھيا آھن، جن طاقوني قوتن جي چوڻ تي ملڪ اندر نوجوان نسل کي ڀلائڻ جو ڪوششون ڪيون ھيون. ملالـ ۽ ڊاڪٽر عبدالسلام کي مليل نوبل انعام ان جو مثال آھن. اھو انعام پاڪستان مخالف ۽ اسلام مخالف قوتن کي ان ڪري ڏنو ويندو آھي جيئن پاڪستان جون نظرياتي سرحدون ڪمزور ٿين. پاڪستان جي نظرياتي سرحدن، دنگن دڙن، معدني وسيلن، سمورن مالياتي ادارن جي مالڪي اسان جي بھادر سپاھ کي ان ڪري مليل آھي تـ جيئن ادارن جو تقدس بحال رھي ۽ انھن ۾ ڪا سياسي مداخلت نـ ٿئي. ڪي دڳ ٿڙيل ماڻھو پاڪستان جي ڀاڄوڪڙ ليکڪا عائشـ صديقا جي لکيل ڪتاب ”ملٽري انڪ“ جو حوالو ڏيندا آھن اھي غير ملڪي پاڪستان دشمن ۽ اسلام دشمن ماڻھن جا ايجنٽ آھن.  

ڀلا انھن کي ڇڏيو ھتي سنڌ ۾ اسان ڪنھن وڏي پير، مرشد جي ڪنھن مريد جي سامھون سندس مرشد متعلق ڪا جائز تنقيد ڪري سگھون ٿا؟  قومپرستي، ترقي پسندي، جمھوريت جي راھن تي ھلندي سنڌ ۾ تمام وڏا اڳواڻ اڀريا، انھن عملي، علمي، سياسي ڪارناما سرانجام ڏنا، قيد ۽ بند رھيا، قربانيون پڻ ڏنائون پر پس پيش اھي انسان ھئا انھن کان ڪيتريون وڏيون غلطيون پڻ ٿيون پر اوھان انھن پارٽين جي مريد بڻيل ڪارڪنن سامھون سندن اڳواڻن جي اھڙن عملن تي ڪا ٿوري گهڻي تنقيد تـ ڪري ڏيکاريو انھن جو رد عمل پير جي مريدن کان وڌيڪ شديد ھوندو. حرف آخر تـ جيڪڏھن سماج کي اڳتي وٺي ھلڻو آھي تـ اسان کي پنھنجي اصلاح لاءِ تنقيد، ڳالھ ٻولھ، برداشت. سھپ، ٻئي کي ٻڌڻ وارا گڻ پيدا ڪرڻا پوندا.      

ڪجھ تلخ سوال

ڇوليون

گل ڪٽوھر

سنڌ جي سياست ڪندڙ پارٽيون ھڪ مخصوص دائري مان مٿي ڇو ڪونـ پيون اڀرن؟ اسان رڳو اشوز تي سياست ڪري پنھنجي دڪان کي چمڪائيندا رھنداسين يا واقعي ڪو قومي، جمھوري، عوامي، سياسي، انساني آئين منشور جوڙي ان کي عام ماڻھن تائين پھچائي، انھن کي قائل ڪري پنھنجي سياست جو ڪو انوکو رخ متعين ڪنداسين؟ اسان جي سياست جو محور اسان جو عوام آھي يا اسان جي پارٽي ۽ ان جا اڳواڻ آھن؟ اڳواڻن جي عظمت مٿي آھي يا ڌرتي واسين جي؟ ڪارڪن پارٽين جو اثاثو آھن يا انھن جي حيثيت ڏاڪڻ واري آھي؟ اسان ملڪ اندر جمھوري روين جي ڳالھ ڪندا آھيون ڪڏھن پنھنجن پارٽين ۾ جمھوري روين جي آبياري ڪئي آھي يا نـ؟ سنڌ اندر ڇا صفا ڀينگ آھي تـ علم، عقل، ڏاھپ، دانش جا واھڙ بس آڱرين تي ڳڻڻ جيترن اڳواڻن جي ميراث آھن ۽ ھن وقت تائين ڪو انھن جي پائي جيترو اڳواڻ اسري ناھي سگھيو؟ ڇا اسان جي سياسي پارٽين جي اڳواڻي تاحيات مخصوص ماڻھن جي لاءِ آھي؟ اڳواڻ اتم آھن يا نظريا؟  مان انھن سوالن تي سوچيندو رھندو آھيان، منھنجي ذھن ۾ انھن جا جيڪي متوقع جواب اڀرندا آھن اھي مون کي مايوس ڪرڻ جو سبب بڻبا آھن. مان پنھنجي سياسي تجربن، مشاھدن آڌار تي ان نتيجي تي پھتو آھيان تـ سنڌ جي سياسي ڪارڪنن کي اھو سيکاريو ويندو رھيو آھي تـ ڪنھن بـ مخصوص پارٽيءَ سان پوري ڄمار چھٽيو رھڻ ۽ پارٽي اڳواڻ جا ڳڻ ڳائڻ ھڪ سچي، ايماندار، وفادار ڪارڪنن جي نشاني آھي، اھا انھن جي جمھوريت پسندي، وطن دوستي، قومپرستي، ترقي پسندي ليکي ويندي. پارٽي اڳواڻ کان ڪڏھن ڪا غلطي ٿي سگھي ئي نـ ٿي، اھي ديوتا آھن، انھن جي پوڄا پاٽ ڪرڻ ھر وفادار، سچي ڪارڪن تي فرض آھي. جڏھن بـ ڪنھن پارٽيءَ مان ڪي ڪارڪن ناراض ٿي الڳ ٿيندا آھن تـ اھي رات وچ ۾ پارٽيءَ جو سرمائي مان بدلجي پارٽيءَ جي ڪُکِ ۾ خنجر ھڻڻ وارن ۾ شمار ٿيڻ لڳندا آھن ۽ پوءِ انھن جون انيڪ اوڻايون، ڪچايون، غداريون ظاھر ڪيون وينديون آھن ۽ انھن جي ڪردار ڪشي پوري زور شور سان ڪري ڪارڪنن جي دلين اندر انھن خلاف نفرت، ساڙ ۽ بغض جا احساس اڀاريا ويندا آھن. ڪي دوست متان منھنجي ڳالھين کي ڪنھن مخصوص پارٽيءَ جو سمجھي منھنجي ڳالھ کي بغض معاويا ۾ شمار ڪن مان واضع ڪندو ھلان تـ منھنجو ھي مشاھدو پاور پالٽڪس ڪندڙ، اسمبليءَ جي ايوانن ۾ حڪومتي يا مخالف بئنچن تي ويھندڙ، نيم مذھبي نيم سياسي، نيم پيري نيم سياسي پارٽين سان گڏ قومپرست ۽ ترقي پسند سياست ڪرڻ وارن ڌرين جو آھي.  اوھان پاڻ اکيون ٻوٽي ڪنھن بـ سياسي پارٽيءَ تي چيچ رکي ان جي جانچ ڪندو تـ منھنجي ڳالھ اوھان کي سمجھ ۾ اچي ويندي. منھنجي ڳالھ کي پرک ڪرڻ لاءِ اوھان ڪنھن بـ سياسي پارٽي جي ڪارڪن سامھون سندس پارٽيءَ جي اڳواڻ تي ڪا جائز تنقيد ڪيواوھان کي منھنجي اٿاريل سوالن جا جواب ملي ويندا. اسان جي سياست کي مذھب، پيري مريدي، اڳواڻن جي پوڄا پاٽ، وارين ڪوڙڪين ۾ سوگھو ڪري ٻڌو ويو آھي.

اھي ئي رويا آھن جن جي ڪري سنڌ اندر وطن دوست، قوم دوست، عوام دوست ترقي پسند سياست ڪنھن طاقتور طوفان وانگر اڀري نـ سگھي آھي ھتي بس اھڙي سياست جو رينگٽ تـ ھلي ٿو پر ان جو ڪو کڙ تيل ڪونـ ٿو نڪري. اسان سنڌ وارن کي نئين صف بنديءَ جي ضرورت آھي، ان جو مطلب اھو ناھي تـ اڃا ڪا ٻي سياسي پارٽي جوڙجي پر جيڪي بـ ٿالھيءَ ۾ داڻا آھن انھن کي چمڪائڻو آھي، انھن کي سنڌ جي سياسي زمين ۾ ڏاھپ سان پوکڻو آھي. سنڌ واسين کي، سياسي ڪارڪنن کي پنھنجي اکين تي انڌي شخصيت پرستيءَ جي ٻڌل ڪارين پٽين کي لاھي حقيقتن کي سندن اصلي روپ ۾ ڏسڻ جي جرئت ڌاري انھن جا حل ڳولھڻا آھن. منھنجي خيال ۾ پنھنجي ڌرتي ۽ ان تي رھندڙ اڪثريت غريب ماڻھو مقدس آھن، اسان جي سياست جو محور اھي ھئڻ گهرجن. ڪابـ سياسي ڌر جيڪڏھن اھڙي اصول جي انحرافي ڪري تـ ان پارٽيءَ جي ڪارڪنن جو فرض آھي تـ پارٽين اندر مزاحمت ڪن، پارٽين کي پنھنجي ذاتي ملڪيت سمجھڻ وارن جي ڪن مھٽ ڪن ۽ کين ياد ڏيارين تـ پارٽيون ڌرتي واسين جون آھن ۽ انھن کي سگھ بخشيندڙ سياسي ڪارڪن آھن جيڪي جلسا جلوس ڪڍي، چندا ڪري، جيل جي ديوارن ۾ پنھنجي جواني جا ڏينھن ڪاٽي، سختيون برداشت ڪري، پنھنجا ڪيريئر قربان ڪري پارٽين کي سگھ بخشيندا آھن. ھنوقت حالت اھا آھي تـ ھرقسم جي پارٽين جا اڳوڻ خبر ناھي ڪھڙي جادوءَ جي لٺ استعمال ڪندي ڪروڙ پتي بڻجي ويا آھن ۽ سڀني سياسي پارٽين جا ڪارڪن ساڳي غربت جي لڪير کان ھيٺ واري زندگي گذارڻ تي مجبور آھن. اقتداري ايوانن ۾ جلوا فروز اڳواڻن دبئي ۽ يورپ ۾ پنھنجا گھر جوڙي ورتا آھن تـ ان معاملي ۾ اسان جا قومپرست ۽ ترقي پسند بـ ڪنھن کان گهٽ ناھن انھن جا عاليشان محلات نما گهر ۽ ڪاروبار دنيا جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ پکڙيل آھن. جيئن مون پنھنجي گذريل ڪالم  ۾ مذھبي تبليغ ڪندڙن ۽ ڪجھ پيرن فقيرن جي ڳالھ ڪئي ھئي تـ جيڪي امت کي سادگيءَ جا درس ڏيندا آھن پر سندن اٿا ويٺي ڪنھن عاليشان حڪمران کان ڪنھن بـ صورت ۾ گهٽ ناھي تـ ساڳي ڪار سنڌ جي نالي سياست ڪرڻ وارن جي پڻ آھي. بحيثيت ھڪ سياسي سوچ ڌاريندڙ انسان جي مان انھن کان سوال ٿو ڪيان تـ بظاھر اوھان جو ڪو ڪاروبار ناھي تـ اوھان اھي ڪروڙن ڊالرن جون ملڪيتون ڪيئن خريد ڪيون؟ ائين تـ ناھي اھو مال اوھان کي اسان جي جذبن جي نيلامي ڪري مليو ھجي؟   

ھرھڪ پارٽي ۽ ھر پارٽي جي اڳواڻ جي سياسي زندگين ۾ اڪيچار چڱا ڪم ڪيل ھوندا آھن، انھن مختلف عوامي، قومي اشوز تي جدوجھد ڪئي ھوندي آھي، انھن مختلف سياسي مامرن تي اڪيچار تقريرون، ليڪچر ڪيل ھوندا آھن، انھن پاران سياسي، قومي، ادبي، تاريخي موضوعن تي ڪتاب لکيل ھوندا آھن، اھي شاندار ڪم آھن جن کي ساراھڻ گھرجي. پر ڇا انھن ڳالھين ڪري اھي آب زم زم مان ڌوتل پوتل پاڪ سمجھڻ گھرجن؟ ھاڻي اھي تنقيد کان مٿاھان ليکجڻ گهرجن؟ ھاڻي انھن جي غلطين کي نظر انداز ڪرڻ گهرجي؟ ھاڻي انھن کان ڪا غلطي نـ ٿيندي؟ مان پنھنجي لکڻين ۾ سدائين تنقيدي سوچ ڌارڻ تي زور ڏيندو رھيو آھيان. ان مان مراد بس اھائي آھي تـ اکيون بند ڪري ڪنھن جي بـ ڳالھ تي اعتبار نـ ڪجي. ھت ھر ڌر پنھنجي پراڊڪٽ کي پرڪشش، چلڪندڙ، مقدس پنن ۾ ويڙھي پيش ڪرڻ جي عادي آھي. ھنوقت مارڪيٽ ۾ جيڪي شيون تمام وڏي اگھ تي وڪامن ٿيون انھن ۾ فرقيواريت، قومپرستي، ترقي پسندي، جمھوريت دوستي، انسان دوستي جھڙا اسم نمايان آھن.

 سنڌ جي عوام سنڌوءَ تي اڏجندڙ ڇھن واھن خلاف جيڪا شاندار جدوجھد ڪئي آھي، گهر ۾ ويـٺل غدارن ۽ پاڙيسري قبضا خورن خلاف جنھن جرئت مندي مظاھرو ڪندي سندن مذموم مقصدن کي مٽيءَ ۾ ملائڻ جي شروعات ڪري ڏيکاري آھي اھا لاجواب آھي، ان جو ڪريڊٽ عام ماڻھن، وڪيلن، شاگردن، عورتن، ٻارڙن، ڪلاڪارن، ٽڪ ٽوڪرن سان گڏ انھن سڀني سياسي پارٽين ۽ ڌرين ڏانھن پڻ وڃي ٿو جن جلسا جلوس ڪڍيا، ڌرڻا ھنيا، تقريرون ڪيون، مقالا لکيا ۽ ڪنھن بـ نموني ان قومي، عوامي ڪاز کي اڳتي وڌايو ۽ ان کي ھڪ ڀرپور تحريڪ جو روپ ڏنو، پر خبردار پڻ رھڻ گهرجي تـ ان جدوجھد کي جيڪڏھن ڪو ڪيش ڪرائڻ گهري تـ ان جو ڳلو پڪڙڻ گھرجي، ان کي يا انھن کي وائکو پڻ ڪجي. اسان کي ٻيو ڪجھ نـ گهرجي بس پنھنجي وطن جي ماڻھن جي قومي، طبقاتي، سياسي، سماجي، اقتصادي آزادي گهرجي، جيڪو بـ ان راھ ۾ رڪاوٽ وجھي کيس قومي غدار قرار واقعي ڏيڻ گهرجي ۽ جيڪو بـ اھڙي عمل ۾ پوري ايمانداري سان اڳتي وڌي ان کي ڳلي لڳائڻ گهرجي.

گلزار جي فلم ڪوشش جو جائزو

ڇوليون

گل ڪٽوھر

عظيم ڪوي، فلمساز، هدايتڪار ۽ ميوزڪ جي ڄاڻو گلزار پنھنجي نالي وانگر نـ رڳو گلزار آھي پر گل وَ گلزار آھي. گلزار جو اصل نالو سمپورن سنگھ ڪالرا آھي جنھن پاڪستاني پنجاب جي علائقي دينا ۾ 18 اگسٽ 1934ع ۾ جنم ورتو ھو ۽ پاڪستان جي آزادي بعد تاريخ جي وڏي ۽ بي رحم قتل عام ڪري سندس گهراڻو ٻين ھزارين سک گهراڻن وانگر پنھنجو ديس ڇڏي ھندستان ھليا ويا ھيا. گلزار جي شاعريءَ مان اھو ڏک اڃا تائين رت وانگر ڳڙندو رھندو آھي.

صبح صبح اک خواب کی دستک پر دروازہ کھولا' دیکھا

سرحد کے اس پار سے کچھ مہمان آئے ہیں

آنکھوں سے مانوس تھے سارے

چہرے سارے سنے سنائے

پاؤں دھوئے،   ہاتھ دھلائے

آنگن میں آسن لگوائے

اور تنور پہ مکی کے کچھ موٹے موٹے روٹ پکائے

پوٹلی میں مہمان مرے

پچھلے سالوں کی فصلوں کا گڑ لائے تھے

آنکھ کھلی تو دیکھا گھر میں کوئی نہیں تھا

ہاتھ لگا کر دیکھا تو تنور ابھی تک بجھا نہیں تھا

اور ہونٹوں پر میٹھے گڑ کا ذائقہ اب تک چپک رہا تھا

خواب تھا شاید!

خواب ہی ہوگا!!

سرحد پر کل رات، سنا ہے ،چلی تھی گول

سرحد پر کل رات، سنا ہے

کچھ خوابوں کا خون ہوا تھا!

پر مان اڄ سندس شاعريءَ تي ڳالھائڻ بدران سندس فلم ميڪنگ ۾ ڪيل معجزن تي ڳالھائڻ ٿو گھران. گلزار فلمن لاءِ دل کي ڇھندڙ ڪلام لکيا، فلم جي ڪھاڻين ذريعي دل جي احساسن کي پردي تي آندو، معاشرتي تضادن ۽ سياسي گھوٽالن کي ڪاريگراڻي انداز سان پيش ڪيو، سماجي مونجھارن کي وائکو ڪيو. سندس ڪيريئر ۾ اجازت، معصوم، ماچس، ردالي سان گڌ ٻيون انيڪ ڪامياب فلمون، حضرت غالب تي جوڙيل شاندار سيريز، منشي پريم چند جي ڪھاڻين وارا ڊراما وغيرھ اچي وڃن ٿا.

اڄ ھتي مان سندس لکيل ۽ ھدايتڪاري ۾ جوڙيل فلم ”ڪوشش“ جو جائزو پيش ٿو ڪيان. ڪوشش جي نمائش پھرين ڊسمبر 1972ع جي ڏينھن تي ٿي ھئي. ھن فلم ۾ مرڪزي ڪردارن ۾ سنجيوُ ڪمار، جيا بچن، اوم شِوَ پوري، اسراني، دينا پاٺڪ جن ھيا. ھن فلم 1974ع فلم فيئر ايوارڊ ۾بھترين ڪھاڻيڪار (گلزار)، بھترين اداڪار (سنجيوُ ڪمار)، بھترين اداڪارا (جيا بچن) ۽ بھترين ھدايتڪار (گلزار) چئن ڪيٽيگرين ۾ ايوارڊ پنھنجي نالي ڪيا ھيا.

ھندي فلم انڊسٽريءَ جيڪي بھترين اصلاحي فلمون ڏنيون آھن انھن ۾ ڪوشش کي صف اول جي فلمن ۾ ڳڻي سگهجي ٿو. فلم جي ڪھاڻي ٻن عام انسانن جي چئوگرد ڦري ٿي جيڪي ٻڌڻ ۽ ڳالھائڻ جي صلاحيتن کان محروم آھن. فلم ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندڙ (سنجيو ڪمار) گونگو ته سندس فلمي زال (جيا بچن) گونگي آهي. اهي ٻئي ڀاڳوند ڏاڍا ايماندار، مخلص، محنتي ۽ جاکوڙي ڏيکاريا ويا آهن. فلم ۾ مک ڪردار ادا ڪندڙ سائيڪل تي اخبارون وڪڻندو آھي ۽ پنھنجي ان ڪرت دئوران فلم جي ٻي مک ڪردار جيا بچن سان اوچتي ملاقات ۾ پيار ٿي ويندو آھي ۽ ٻئي شادي ڪري ڇڏيندا آھن. فلم جو ٽيون مک ڪردار مائيءَ جو هڪ مسٽنڊو ڀاءُ (راجستاني سنڌي گوورڌن اَسراڻي) آهي جيڪو هر طرح فٽ فاٽ ۽ هٽو ڪٽو آهي، پر سندس پير صحيح ناهن. جوا کيڏندڙ، رنڊي بازي ڪندڙ، شراب پيئندڙ ۽ چوري چڪاري وارا ڪم ڪندڙ آهي. بظاهر پوئين ڪردار لاءِ زندگي گذارڻ آسان آهي ۽ مک ڪردارن کي تمام وڏا چئلينج آهن. سندن شاديءَ جي ھڪ سال بعد پٽڙو جنم وٺندو آھي. اھو معصوم بانبڙن ڏيڻ واري عمر ۾ ھوندو آھي تـ  جيا بچن جي مسٽنڊي ڀاءُ پاران پنهنجي ڀيڻ جي گھران سائيڪل چوري ڪرڻ واري وارڌات ۾ گهر جي کليل دووازي کان ٻاھر نڪري پاڻيءَ ۾ غوطا کائي مري ويندو آھي. ننڊ ۾ ستل سندس والدين مڪمل نموني ٻوڙا ھئڻ ڪري سندس روئڻ جو آواز ٻڌي ناھن سگھندا. ھڪ پاسي سندن اکين جو ٺار ننڍڙو معصوم ٻار فوت ٿي ويندو آھي تـ ٻئي پاسي اخباري ڊيلر کيس سائيڪل جي عدم موجودگيءَ کي ڪم کان جواب ڏيئي ڇڏيندو آھي. ان نموني ھنن لاءِ زندگي تھان ڏکي ٿي پوندي آھي، پر پوءِ به اهي دل ناهن هاريندا ۽ زندگيءَ جي ڏکيائين کي چئلينج سمجھي منهن مقابل ٿيندا آهن. نيٺ سندن همٿ، بهادري ۽ ايمانداري رنگ لائيندي آهي ۽ اهي خوشحال زندگي گذارڻ جي لائق ٿي ويندا آهن. کين ٻيو پٽ ڄمندو آهي ۽ اهي سندس تمام سٺي پالنا ڪندا آهن ۽ کيس سٺي تعليم جي زيور سان مالا مال ڪندا آهن. جڏهن ته جيڪو مسٽنڊو هيو اهو پوليس مقابلي ۾ پنهنجي ٽنگ ٽوڙائي ويهندو آهي ۽ نيٺ هڪ ڏينهن شهر جي چوڪ تي بيهي پنڻ شروع ڪندو آهي.

هن فلم مان منهنجي خيال ۾ جيڪو سبق ٿو ملي اهو هيءُ ته ماڻهون کي سماج اندر اڳتي وڌڻ، ترقي ڪرڻ، خوشحال ۽ خوشين ڀري زندگي گذارڻ لاءِ جوش جذبي سان گڏ همٿ، لڳاتار جدوجهد، ايمانداري گھرجي. ماڻهون کڻي ڀلي بظاهر معذور به ڇونه هجي پر جي سنئين واٽ تي هوندو ته اهو پنهنجي زندگي عزت ۽ وقار سان گذارڻ جي قابل ٿي ويندو آهي. ان جي ابتڙ ڀلي ماڻهون کڻي سهڻو سيبتو، هوش حواس وارو، جانٺو جوان هجي پر جي سندس پير صحيح نه هوندا ۽ بي همٿ ۽ حوصلو هاريل هوندو ته سنڌي چوڻي موجب ”دريا ڪپ تي نينگر ڪڏي اڄ نه ٻڏي ته صبحان ٻڏي“ هو ڪنهن نه ڪنهن ٻوهي ۾ ضرور ايندو ۽ پاڻ سان گڏ پوري خاندان کي تڪليف ڏيڻ جو سبب بڻبو. مون پنھنجي زندگيءَ ۾ ڪيترا اھڙا ڪردار ڏٺا آھن جن ڪڏھن بـ پنھنجي معذوريءَ کي مجبوري ناھي بڻايو، انھن پنھنجن حوصلن سان اڻ ٿيڻا ڪارناما سرانجام ڏنا آھن. بگ بينگ جو نظريو ڏيندڙ اسٽيفن ھاڪنگ کان ڪير واقف ناھي جنھن پنھنجي گهڻي تڻي حياتي ڪرسيءَ تي ويٺي گذاري ۽ جيڪو ڪمپيوٽر تي ڳالھائيندو ھو. سنڌ جي آسو ڪولھي پڻ ھڪ اھڙو ڪردار ھئي جيڪا ھڪ ٽنگ کان محروم ھئي، پني سني ٿر اندر اڍائي سئو کن ٻارڙن جي تعليم جو بندوبست ڪندي ھئي. جڏھن ميڊيا سندس ھمٿ ۽ حوصلي کي ڏسي کيس وائرل ڪيو تـ کيس دعوت ڏيئي آمريڪا گهرايو ويو ھو. ٻئي پاسي مون ڪيترا پڙھيل لکيل، سٺن خاندانن جا نوجوان ڏٺا جيڪي صحت مند ھوندي، سھولتون ھوندي، وسيلا ھوندي غلط صحبت، بي ھمٿي ۽ غلط ڪارين جو شڪار بڻجي پنھنجي ۽ پنھنجي والدين جي زندگين کي زھر بڻائڻ وارو ڪردار پيا ادا ڪن.   

عطامحمد حامي جي 43 ورسي تي لکيل ھڪ تاثر

04 جون 2025ع لقمان خيرپور

9.51 صبح جا

ڪالھ يعني 03 جون 2025ع جي رات جو سچل آڊيٽوريم خيرپور ۾ سنڌ جي ڀلوڙ استاد، محقق، شاعر ۽ سماج سڌارڪ جناب عطا محمد ”حامي“ جي 43 ورسي ملھائي ويئي ھئي. تقريب ۾ مختيار ملڪ، عنايت بلوچ، اختر درگاھي، ڊاڪٽر مھر خادم، قربان منگي، اياز گل، شاھ عبدالطيف يونيورسٽيءَ جي وائيس چانسلر ڊاڪٽر يوسف خشڪ سان گڏ نواب وساڻ ڳالھايو ھو، جڏھن تـ اسٽيج سيڪريٽري امر اقبال ھو. سائين حامي صاحب جي ڊاڪٽر فرزند آيل مھمانن جي آجيان ڪئي ۽ پنھنجي والد صاحب متعلق ڪا نئين ڳالھ نـ ٻڌائي سگھيو ھو. سائين ايازگل ۽ قربان منگي بنا ڪنھن لکڻيءَ جي سڌو سنئون ڳالھ ٻولھ ڪئي ھئي. مون ھڪ ڳالھ ڪيتري عرصي کان نوٽ پئي ڪئي آھي تـ ھن قسم جي پروگرامن ۾ سائين ايازگل ڪابـ اڳواٽ تياري ڪري ناھي ايندو ۽ پوءِ يادگيرين جي بنياد تي ھيڏانھن ھوڏانھن جو ڳالھيون ڪري ڪم ٽپائي ويندو آھي. جيترو سندس نالو آھي ۽ جيترو کيس مان مرتبو ملي ٿو ان کي ڏسندي اھا ڳالھ کيس گھٽ سونھي ٿي. قربان منگي جيتوڻيڪ لکت ۾ ڪا ڳالھ کڻي ڪونـ آيو ھو پر حامي صاحب جون ساروڻيون تمام سيبتي نموني ٻڌائي ويو ھو. پروگرام جي صدارت ڪندڙ ڊاڪٽر يوسف خشڪ صاحب علمي ادبي عالم تـ آھن پر خيرپور اندر سائين حامي صاحب واري دؤر ۾ ڪونـ رھيا ھئا ان ڪري کيس ميار ڏيڻ مناسب ناھي پر موصوف پنھنجي صدارتي خطبي ۾ سڀني مقالا نگارن ۽ ڳالھائيندڙن جي ڳالھين جو وچور تمام سيبتي انداز سان بيان ڪري پنھنجي صدارتي خطبي جو مان رکيو ھو. باقي سائين عنايت بلوچ، اختردرگاھي، ڊاڪٽر مھر خادم، مختيار ملڪ بھترين مقالا پڙھيا ھئا جيڪي حامي صاحب جي تحقيق ۽ تصنيف سان لاڳاپيل ھئا. امر اقبال اسٽيج سيڪريٽري جي سيٽ کي خوب ملھايو ھو ۽ حامي صاحب جي شاعري، سندس ڇپيل ۽ اڻ ڇپيل ڪتابن ۽ ڪجھ ادارن کي موڪليل ڪتابن جا سربستا احوال ٻڌايا ھئا. ھن پروگرام جي آخري صدارتي خطاب کان اڳ خبر ناھي ڪٿان اوچتو پيپلز پارٽي ضلع خيرپور جو صدر، اڳوڻو ايم اين اي جناب نواب وساڻ اچي پھتا ھئا ۽ کيس صدارتي خطبي کان اڳ ڳالھائڻ جو وارو ڏنو ويو ھو. سندس ڳالھين ۾ ڪو ربط نـ ھو، بس ھڪ بي سرو ڀاشن ھو جيڪو موصوف ڏنو ھو.جنھن جو سبب اھو آھي تـ کيس علم، ادب، تاريخ، تحقيق جي ڪا ڄاڻ نـ آھي. بس سندس ۽ نواب وساڻ صاحب جھڙن ڪيترن ٻين جي خوبي اھا آھي تـ اھي ڪنھن اقتداري سياسي خاندان جا فرد آھن، پئسي ۽ پارٽيءَ جي ڏڍ تي ايوانن ۾ رونق افروز ٿي اڪ ڪارا ڪندا آھن.  سندس تقرير جو ڪو منڍ يا ڀڇ نـ ھو، جڏھن اسان سمجھيو پئي تـ بس اھا سندس آخري ڳالھ ھوندي پر وري پئي شروع ٿي ويو. ھر ھر سنڌ امڙ جي ڳالھ ڪرڻ ۽ ان سان گڏ پاڪستان ملڪ جو پڇ ان سان ڳنڍڻ واري لھجي مان سمجھي ويو ھوم تـ اھو احساس تير وانگر سندن دل ۾ کپي ويو آھي تـ ماڻھو کين سنڌ دشمن ۽ بلوچستان جي قتل عام جو ڀائيوار سمجھن ٿا. حقيقت ۾ھن وقت جيڪا وحشت ۽ بربريت سنڌ سان گڏ بلوچستان ۾ جاري آھي اھي سمورا طمغا ھڪ دفعو وري سندن سينن تي سجايا ويندا. بلوچستان جي وزيراعلى جي ڪا خبر ناھي تـ حقيقت ۾ ھو ڪنھن جو ماڻھو آھي پر آھي تـ پيپلن جي حصي جو ان ڪري پنجابين جي وفاقي حڪومت، فوج، سان گڏ بلوچن جي نسل ڪشيءَ ۾ ھي پڻ برابر جا ڀائيوار آھن. ھن قاتلن سان نـ گڏ نـ بيھڻ جون ڳالھيون ڪرڻ جو کيس حق آھي پر سندن عمل کين قاتل ثابت پيو ڪري. شھيد عرفان لغاري، ناظم جوکيو، نصراللھ گڏاڻي جي قاتلن کي ڪھڙو قانون جي ڪٽھڙي ۾ آندو ويو آھي يا انھن جي قاتلن کي پيپلز پارٽي جي ڊسپلن مان ڪھڙي سزا ملي سگھي آھي. ھا مان سندس خود اعتمادي کي سلام ڪندو آھيان. نواب صاحب جي ڳالھين ۾ ڀلي وزن نـ ھجي پر سائيجن انھن کي وڏي فخر سان بيان ڪرڻ جو فن ڄاڻيندا آھن. موصوف جڏھن ايم اين اي ھو تـ پيپلز پارٽي جي ڪوتاھ نظر قائدين کيس ڪشمير مسئلي تي ھڪ ڪانفرنس ۾ پاڪستان جي وفد جي اڳواڻي طور ٻاھر موڪلڻ جو فيصلو ڪيو ھو. ان بين الاقوامي اھم گڏجاڻي جي پيش نظر کيس ھڪ پرائيويٽ ٽي وي چينل ڪشمير مسئلي تي ڳالھائڻ لاءِ مھمان طور گهرايو ھو ۽ مان سندس اوٽ پٽانگ، ڇسين ڳالھين کي ٻڌي شرم کان ٻڏي ويو ھوس تـ دنيا وارا ڇا سمجھندا تـ سنڌ وارن ڪھڙي ماڻھوءَ کي پنھنجي نمائندي طور ملڪ جي اعلى ترين، قانون ساز اداري قومي اسمبليءَ ووٽ ڏيئي موڪليو آھي. ان واقعي کي ڪيترا سال گذري ويا آھن، اڄ جڏھن سندس خطاب ٻڌڻ جو ”شرف“ حاصل ٿيو تـ مون کي اھو ڏسي افسوس ٿيو تـ جناب نواب وساڻ جي سياسي سوجھ بوجھ اھائي پراڻي آھي جنھن ۾ ٽڪي پيسي جي ڪا بھتري ناھي آئي. حضرت داغ جھان بيٺ گئي وھان بيٺ گئي. ھونئن سنڌ جي حڪومت ۾ رھندڙ يا اپوزيشن ۾ ويٺل اقتداري پارٽين ۾ گهڻو تڻو اھي اڳتي ايندا آھن جيڪي ڪنھن سياسي خاندان سان واسطو رکندا آھن. خاندان جو ھر فرد ليڊر ھوندو آھي. وساڻ فيملي، جيلاني فيملي، سکر جي شيخ فيملي، خورشيد شاھ فيملي، راڻيپور جا پير، پيرڳوٺ جا پير، نواب شاھ جا زرداري، نيو جتوئيءَ جا جتوئي، ٺٽي جا شيرازي، شڪارپور جا سومرا، شيخ، جتوئي، جيڪب آباد جا بجاراڻي، ڪشمور جا مزاري، نئين ديري جا ڀٽا، ڪنھن جا نالا کڻي ڪنھن جا کڻجن...ورثي واري سياست ۽ شخصيت پرستي واري مم سنڌ جي سياست جا سَنڌَ سُڪائي ڇڏيا آھن. اھا وبا رڳو اقتداري پارٽين ۾ ناھي پر ان مرض کان قومپرست ۽ ترقي پسند پارٽيون پڻ آجيون ناھن. بشير قريشيءَ کان پوءِ جيئي سنڌ جون واڳون سياسي نابالغ سندس پاڏي پٽ کي سونپڻ، سائين جي ايم سيد جي سياست جا مالڪ سندس پٽ ۽ پوٽا، ھي قادر مگسي جي پارٽي آھي، ھي پليجن جي پارٽي آھي. نعرا وري ڪھڙا ھڻبا، تنھنجو رھبر منھنجو رھبر سائين جي ايم سيد جي ايم سيد، تنھنجو ساٿي منھنجو ساٿي ڄام ساقي ڄام ساقي، رھبر ڪير قوم جو رسول بخش پليجو وغيرھ.

چوڻ جو مقصد تـ سنڌي سياستدانن جي روين ۾ ڪو مثبت ڦيرو نـ ٿو ڏسجي، بس روائتي ڪم روائتي نموني سرانجام ڏيڻ وارو وھنوار ھلي پيو، رينگٽ جاري آھي ۽ اسان سنڌ جا ماڻھو انھن مختلف رينگٽن جي آوازن تي ڀنڀلجي پيا گد گد ٿيون تـ اجھو ھو نڪتو ٻھڪندڙ جلوس آفتاب جو.....   

سي جيءَ جيارا ماڻھو ھا

آھ غلام عباس ڪلادي بـ وڇڙي ويو

 

گل ڪٽوھر

9 اپريل 2025ع جي ڏھاڙي تي ڪامريڊ غلام عباس ڪلاديءَ ڳڙدن جي بيماريءَ سان وڙھندي وڙھندي نيٺ زندگيءَ جي جنگ ھارائي ويٺو ۽ سندس ساھ وارو پکي ڏور ڪنھن اھڙي ڏسا ۾ اڏامي ھليو ويو جتان ڪوئي موٽي ناھي سگھيو.

مان آخري ڀيرو ساڻس 29 مارچ 25ع تي سندس ڳوٺ سندس گھر وڃي ملاقات ڪئي ھئي. ان موقعي تي مون فيس بوڪ تي غلام عباس ڪلاديءَ لاءِ ھڪ ننڍڙو نوٽ لکيو ھو جيڪو کيس ڏاڍو پسند آيو ھو ۽ ھن پنھنجي پٽن کي چئي اھو مختلف سندس دوستن سان مڪو ھو. ھتي مان اھو نوٽ جيئن جو تيئن رکان پيو؛

” اڄ وري پياري دوست غلام عباس ڪلاديءَ جي طبيعت پڇڻ سندس ڳوٺ ويو ھوم، اسان جو ھي ڪامريڊ ڊائيلسس تي ھليو ويو آھي ۽ ان عمل کيس تمام گهڻو نٻل ڪري وڌو آھي. اڳئين دفعي ساڻس مليو ھوم تـ سندس ڪلاسيڪل اوطاق ۾ ڪچھري کان پوءِ اسڪول ۾ سانجھاندو ڪيو ھوسين ۽ عباس راڳ رنگ جي محفل مچائي ھئي جنھن ۾ گل بھار ڪلادي، حيدري رڏ ۽ کوکر فقير پنھنجو رنگ ڄمايو ھو. ھن دفعي اوطاق بدران گهر جي ڪمري ۾ گهرايو ھئائين جتي ٿوري دير بعد اسان جو پراڻو ساٿي پنھنجي نوعيت جو ھڪ انوکو انسان حڪيم علي نواز جسڪاڻي پنھنجن نوجوان پٽن سميت سندس طبيعت پڇڻ آيو ھو. مون غلام عباس ڪلادي کي پھريون ڀيرو شايد (پڪ ناھي) اسي واري ڏھاڪي ۾ سائين علي نواز جسڪاڻي سان گڏ ڏٺو ھو جڏھن اھي ٻئي ڄڻا شادي شھيد روڊ تي برادرم شاھنواز جي رھائش گاھ راڄپر منزل تي ڪنھن ميٽنگ يا رکيل ڪنھن پروگرام کي اٽينڊ ڪرڻ آيا ھئا جيڪو انوقت اسان جو ھيڊ ڪوارٽر بڻيل ھو. گورو چٽو، گُھنڊيدار گھاٽا وار، ڀريل بت صفا ڪوھ ڪاف جو شھزادو لڳو ھو مون کي. غلام عباس ڪلادي پنھنجو ھڪ قصو ٻڌائيندو آھي تـ ھڪ دفعي ھو روڊ سان وڃي رھيو ھو تـ ھڪ ڪار سندس ويجھو اچي بريڪ ھڻي کانئس پڇا ڪئي ھئي تـ ”ڏي خبر اھا وگ ڪٿان ۽ ڪيتري ۾ خريد ڪئي اٿئي؟“ غلام عباس کين ٻڌايو ھو تـ اھا ڪا وگ ناھي پر منھنجا اصلي وار آھن ۽ انھن کي تيستائين يقين نـ آيو ھو جيستائين سندس وارن ۾ ھٿ وجھي ان کي اٿلائي پٿلائي ۽ ڇڪون نـ ڏنيون ھيون. غلام عباس ڪلاديءَ پھريون ڀيرو مان گورنمنٽ سپريئر سائنس ڪاليج ۾ سنڌي شاگرد تحريڪ جي يونٽ پاران نون آيل شاگردن جي مان ۾ آجيان واري پروگرام ۾ ڳالھائڻ لاءِ اسٽيج تي آندو ھو تـ سندس ٽنگون ڏڪي رھيون ھيون ۽ سندس وات مان لفظ نـ پئي نڪتا ۽ مان اسٽيج تي سندس ڀرسان ويٺو ھوم ۽ کيس دڙڪا سڙڪا ڏيئي دل ٻڌرائي ھئم. اھو ساڳيو غلام عباس ڪلادي بعد ۾ غضب جو مقرر ٿي اڀريو ھو. 1983ع جي ايم آر ڊي تحريڪ ۾ گرفتار ٿيندڙ ننڍي عمر جي قيدين ۾ سندس شمار ٿيندو ھو ۽ ٻارڙن جي وارڊ کان بچي بالغن جي وارڊ ۾ شفٽ ٿيڻ لاءِ غلام عباس کي پنھنجي ڏاڙھي وڌائڻي پئي ھئي. جيل جي ماحول اسان جي ھنن ڪامريڊن کي پچائي راس ڪري ٻاھر موڪليو ھو ۽ نـ ڪا راتيان نـ ڪا ڏينھن جي مصداق غلام عباس ڪلادي پنھنجن ٻين ساٿين سان پنھنجي ڌرتي ۽ مارو ماڻھن جي قومي ۽ اقتصادي آجبي جي راھن تي جو راھي ٿيو ھو تـ ڪڏھن لوڻو ھڻي پوئتي نـ نھاريو ھئائين. جيل مان آزادي بعد مون پنھنجي ڳوٺ سندس مان ۾ ھڪ آجياڻو رکيو ھو جنھن ۾ اسان پنھنجي تر جي مشھور ڪلاڪار سائين گلشن زنگيجي کي راڳ رنگ جي محفل مچائڻ لاءِ مدعو ڪيو ھو. ھا پر افسوس تـ ان ڏھاڙي کيس مليريا جي سخت حملي نھوڙي وڌو ھو ۽ يار الٽين مٿان الٽيون ڪري رھيو ھو. بھرحال عباس جھڙو تھڙو ان محفل کي جاري رکڻ جي اجازت ڏني ھئي. اڳتي ھلي ڪري جڏھن پارٽيءَ ۾ ڌڙا بندي ٿي ھئي ۽ چوويھ ڪلاڪ گڏ گھمندڙ ساٿي ھڪ ٻئي جا جھڙوڪر جاني دشمن ٿي پيا ھئا تـ مان ان سياست کان ئي پاسيرو ٿي ويو ھوم. ھڪ دفعي خيرپور جي ڦول باغ وٽ غلام عباس ڪلادي مون کي مليو ھو ۽ مون کيس نماڻي اپيل ڪئي ھئي ھئي تـ يار اسان سڀني کي ايترو اڳتي وڌي نـ وڃڻ گھرجي تـ اسين پوءِ ھڪ ٻئي سان ھٿ بـ ملائي نـ سگھون ۽ مون پنھنجي ذاتي تجربن جي آڌار تي کيس اھو پڻ چيو ھو تـ يار اسان جن ڳالھين کي تمام گهڻو مقدس ۽ انقلابي ٿا سمجھون اصل ۾ اھي ائين ناھن. ان تي عباس مون تي سخت ڪاوڙ جو اظھار ڪندي مون کي منافق چيو ھو ۽ چيو ھئائين تـ تنھنجي پاليسي زھر قاتل آھي. ھن پنھنجي ور مان پسٽل ڪڍي مون کي ڏيکاريندي چيو ھو تـ ڀلي يار مون کي مارڻ اچن مان بـ پھريون ڪجھ ليٽائي پوءِ ئي مرندس. مون کيس گذارش ڪئي ھئي تـ مان توکي قطعي اھو نـ ٿو چوان تـ توتي حملو ٿئي تـ تون خاموش ٿي ويھي رھ بس اھو سمجھ تـ ھي راند رچائڻ وارا، جيڪي پنھنجي ساڻن گڏ ڪم ڪرڻ وارن سان سچا ناھن ڌرتيءَ وارن لاءِ ڪھڙو ٻوٽو ٻاريندا. بھرحال اھي منھنجون ذاتي سوچون ھيون جيڪي مون ڪڏھن بـ ڪنھن تي نـ مڙھيون، مون سوچيو ھو تـ وقت ۽ حالتون اسان سڀني کي پاڻيھي سبق سيکاريندو ۽ پوءِ اسان ڏٺو تـ انقلاب خاطر پارٽيءَ جي اڳواڻ ٿيڻ لاءِ پيءُ ۽ پٽ وچ ۾ ميدان جو متو ھو ٿـ اڄ سوڌو ھلندڙ آھي. خير غلام عباس ڪلادي کي ڪا سرڪاري نوڪري تـ نـ ملي پر يار پنھنجي تڪ جي وڏي سياستدان جناب منظور حسين وساڻ سان تمام گهڻو ويجھو رھيو ۽ ڪيترن سالن تائين وساڻ ھائوس جو انچارج رھيو. ھو ان جاءِ تي رھيو جتي پئيسي ڏوڪڙن جي وڏي راند رچندي ھئي پر يار پنھنجو دامن صاف رکيو ۽ ڪڏھن بـ مالڪن جي ھڪ روپئي تي ميري نظر نـ رکيائين ھا جيڪو مالڪ پنھنجي دل جان سان ڏيندا ھئا ان کي ئي حلال سمجھي پنھنجو گذران ڪندو ھو. ھڪ پاسي غلام عباس ڪلادي جا منظور وساڻ توڙي ادي نفيسـ شاھ صاحبـ سان ويجھا واسطا ھئا پر ھن پنھنجي مدر پارٽي عوامي تحريڪ مان ھڪ منٽ لاءِ بـ واسطا نـ ٽوڙيا ھئا ۽ اھا خبر وساڻ صاحب کي پڻ ھئي. اڄ يار بيماري جي بستري تي ھوندي بـ سنڌوءَ مٿان جڙندڙ واھن خلاف سنڌي ماڻھن جي جدوجھد کي ساراھي رھيو ھو ۽ اتساھ پئي ڏيکاريائين تـ انشاءَ اللھ اھا ويڙھ ڪامياب ٿيندي..

شل جلد مڪمل صحت منديءَ سان وڏي ڄمار ماڻي وري ساڳي جوش ۽ جذبي سان پنھنجو سياسي ڪم ڪار شروع ڪري“.

غلام عباس ڪلاديءَ جو والد صاحب چاچو غلام رسول ڪلادي ھڪ ڪلاسيڪل قسم جو انسان ھو، نرم مزاج، محبتي، کل مک ۽ پنھنجي اٿاويٺي ۽ سڀاءُ ۾ محبتون وکيريندڙ، جڏھن بـ ملندو ھو تـ گلاب جي گل جيان ٽڙي پوندو ھو. چاچي غلام رسول ڪلاديءَ جا سمورا گڻ سندس اولاد ۾ پڻ شامل ٿيل آھن. غلام عباس ڪلادي ان معاملي ۾ سڀني کان اڳڀرو ان ڪري بـ رھيو ڇوتـ زندگيءَ جي راھن تي مليل سنگت کيس لوھ مان سون ۽ سون مان ڪندن بڻائڻ ۾ ڪليدي ڪردار ادا ڪيو ھو. چاچو جيڪو پروٽوڪول پنھنجن سڳن پٽن غلام اصغر ڪلادي، غلام عباس ڪلادي، غلام مصطفى ڪلادي کي ڏيندو ھو مون کي سندن ڇوٿون ڀاءُ سمجھي ساڳي عزت ۽ توقير ڏيندو ھو ۽ سندس ٽيئي پٽ پڻ مون کي پنھنجي وڏي ڀاءُ وانگر ڀائيندا رھيا آھن. افسوس تـ ان لڙيءَ مان چاچي غلام رسول سان گڏ سندس پيارو پٽ غلام عباس ڪلادي بـ نـ رھيو. سندس وڇوڙو منھنجو پنھنجو وڏو ذاتي نقصان آھي.

”سي جيءَ جيارا ماڻھو ھا، سي سڀ کان پيارا ماڻھو ھا،

 جن ساھ ڏيئي ويساھ ڏنو، جي دل ۾ دود دکائي ويا.“

 غلام عباس ڪلادي پنھنجي عمر جي حساب کان گهڻو اڳ ھليو ويو، پر ھن جيڪا بـ حياتي گذاري اھا ڀرپورھئي. صوفي راڳين سان سالڪن جا ڪلام ڳائيندي ۽ ٻڌندي، سچل ماڊل اسڪول ڪنب ۾ ٻارڙن کي پڙھائيندي، سياسي ميٽنگون، تقريرون، ليڪچر، جلسا، جلوس، مارچ ڪندي ھو ڪا گهڙي خاموش ڪونـ ويٺو ھو.

”ڪڏھن محبت ڪاڻ محفل ۾، ڪڏھن لوڪ لاءِ مقتل ۾، ٿي پيار ۾ پتي پتي ھوندي، ھا اھا منھنجي زندگي ھوندي.“

غلام عباس ڪلاديءَ کي موالين جي سنگت مان ڪڍي سياسي راھ ڏيکارڻ وارو ڊاڪٽر علي نواز جسڪاڻي ھو، ۽ ان ڪم ۾ ڪليدي ڪردار سائين ڪرم حسين وساڻ صاحب جن جو ھو ۽ ساڻس منھنجو سنگ تڏھن جڙيو ھو جڏھن ھو اڃا ڳاڙھو ڳٽول ڳڀرو جوان ھو ۽ سپريئر سائنس ڪاليج خيرپور ۾ فرسٽ ايئر جو شاگرد بڻيو ھو. گھاٽا سھڻا وار سندس سونھن جي علامت ھوندا ھئا. غلام عباس ڪلادي پنھنجي ننڍڙي وھيءَ ۾ 1983ع واري ايم آر ڊي جي تحريڪ ۾ گرفتاري پيش ڪري سکر سينٽرل جيل جي زندانن ۾ رھڻ جو اعزاز پڻ ماڻيو ھو. ان زماني ۾ اھي جيل خانان علم، عقل، سياست، ڏاھپ جون يونيورسٽين جو روپ ڌاري چڪيون ھيون. اتي مختلف سياسي پارٽين جي ڪارڪنن جي وچ ۾ بحث مباحثا، ڪتابن جون گڏيل پڙھايون، ليڪچر پروگرام روز جو معمول بڻيل ھوندو ھو. غلام عباس ڪلادي انھن انسانن مان ھو جن جي لاءِ لطيف سائين فرمايو ھو تـ

الست بربڪم جڏھن ڪن پيوم،

قالو بلا قلب سين تڏھن تت چيوم،

تنھن وير ڪيوم وچن ويڙھيچن سين.

ھو جن راھن تي ھليو ھلندو ئي رھيو پنھنجي زندگيءَ جي آخري ساھن تائين، ھن ڪڏھن مڙي پوئتي ڪونـ ڏٺو بس ھلندو ھليو، پنھنجي عشق سان نڀائيندو ھليو. ساڻس ڪيل آخري ڪچھرين ۾ سنڌوءَ تي اڏجندڙ ڪينالن ۽ انھن خلاف مزاحمتي تحريڪ جو ئي ذڪر ھلندو ھو.